"Moreover, you scorned our people, and compared the Albanese to sheep, and according to your custom think of us with insults. Nor have you shown yourself to have any knowledge of my race. Our elders were Epirotes, where this Pirro came from, whose force could scarcely support the Romans. This Pirro, who Taranto and many other places of Italy held back with armies. I do not have to speak for the Epiroti. They are very much stronger men than your Tarantini, a species of wet men who are born only to fish. If you want to say that Albania is part of Macedonia I would concede that a lot more of our ancestors were nobles who went as far as India under Alexander the Great and defeated all those peoples with incredible difficulty. From those men come these who you called sheep. But the nature of things is not changed. Why do your men run away in the faces of sheep?"
Letter from Skanderbeg to the Prince of Taranto ▬ Skanderbeg, October 31 1460

Luftrat shqiptaro-turke pas vdekjes se Skenderbeut.

Këtu mund të flisni mbi historinë tonë duke sjellë fakte historike për ndriçimin e asaj pjese të historisë mbi të cilen ka rënë harresa e kohës dhe e njerëzve.

Moderators: Arbëri, Strokulli

User avatar
Arbëri
Universe Member
Universe Member
Posts: 3781
Joined: Fri Nov 20, 2009 4:59 am
Gender: Male
Location: Shkup

Re: Luftat Shqiptaro-Turke pas Skenderbeut

#16

Post by Arbëri » Sat Nov 19, 2011 10:08 am

Image
Image
“Nëse doni të zbuloni historinë para Krishtit dhe
shkencat e asaj kohe, duhet të studioni gjuhën shqipe !"
-----------------------------------------------------------------
Gottfried Wilhelm Leibniz - albanolog, matematicient, filozof gjerman

User avatar
Arbëri
Universe Member
Universe Member
Posts: 3781
Joined: Fri Nov 20, 2009 4:59 am
Gender: Male
Location: Shkup

Re: Luftat Shqiptaro-Turke pas Skenderbeut

#17

Post by Arbëri » Sat Nov 19, 2011 10:10 am

Image
“Nëse doni të zbuloni historinë para Krishtit dhe
shkencat e asaj kohe, duhet të studioni gjuhën shqipe !"
-----------------------------------------------------------------
Gottfried Wilhelm Leibniz - albanolog, matematicient, filozof gjerman

User avatar
Arbëri
Universe Member
Universe Member
Posts: 3781
Joined: Fri Nov 20, 2009 4:59 am
Gender: Male
Location: Shkup

Re: Luftat Shqiptaro-Turke pas Skenderbeut

#18

Post by Arbëri » Sat Nov 19, 2011 10:11 am

Image
“Nëse doni të zbuloni historinë para Krishtit dhe
shkencat e asaj kohe, duhet të studioni gjuhën shqipe !"
-----------------------------------------------------------------
Gottfried Wilhelm Leibniz - albanolog, matematicient, filozof gjerman

User avatar
Arbëri
Universe Member
Universe Member
Posts: 3781
Joined: Fri Nov 20, 2009 4:59 am
Gender: Male
Location: Shkup

Re: Luftat Shqiptaro-Turke pas Skenderbeut

#19

Post by Arbëri » Sat Nov 19, 2011 10:12 am

Image
“Nëse doni të zbuloni historinë para Krishtit dhe
shkencat e asaj kohe, duhet të studioni gjuhën shqipe !"
-----------------------------------------------------------------
Gottfried Wilhelm Leibniz - albanolog, matematicient, filozof gjerman

User avatar
Arbëri
Universe Member
Universe Member
Posts: 3781
Joined: Fri Nov 20, 2009 4:59 am
Gender: Male
Location: Shkup

Re: Luftat Shqiptaro-Turke pas Skenderbeut

#20

Post by Arbëri » Sat Nov 19, 2011 10:12 am

Image
“Nëse doni të zbuloni historinë para Krishtit dhe
shkencat e asaj kohe, duhet të studioni gjuhën shqipe !"
-----------------------------------------------------------------
Gottfried Wilhelm Leibniz - albanolog, matematicient, filozof gjerman

User avatar
Arbëri
Universe Member
Universe Member
Posts: 3781
Joined: Fri Nov 20, 2009 4:59 am
Gender: Male
Location: Shkup

Re: Luftat Shqiptaro-Turke pas Skenderbeut

#21

Post by Arbëri » Sat Nov 19, 2011 10:13 am

Image
“Nëse doni të zbuloni historinë para Krishtit dhe
shkencat e asaj kohe, duhet të studioni gjuhën shqipe !"
-----------------------------------------------------------------
Gottfried Wilhelm Leibniz - albanolog, matematicient, filozof gjerman

User avatar
Arbëri
Universe Member
Universe Member
Posts: 3781
Joined: Fri Nov 20, 2009 4:59 am
Gender: Male
Location: Shkup

Re: Luftat Shqiptaro-Turke pas Skenderbeut

#22

Post by Arbëri » Sat Nov 19, 2011 10:14 am

Image
“Nëse doni të zbuloni historinë para Krishtit dhe
shkencat e asaj kohe, duhet të studioni gjuhën shqipe !"
-----------------------------------------------------------------
Gottfried Wilhelm Leibniz - albanolog, matematicient, filozof gjerman

User avatar
Arbëri
Universe Member
Universe Member
Posts: 3781
Joined: Fri Nov 20, 2009 4:59 am
Gender: Male
Location: Shkup

Re: Luftat Shqiptaro-Turke pas Skenderbeut

#23

Post by Arbëri » Sat Nov 19, 2011 10:15 am

Image
“Nëse doni të zbuloni historinë para Krishtit dhe
shkencat e asaj kohe, duhet të studioni gjuhën shqipe !"
-----------------------------------------------------------------
Gottfried Wilhelm Leibniz - albanolog, matematicient, filozof gjerman

User avatar
Arbëri
Universe Member
Universe Member
Posts: 3781
Joined: Fri Nov 20, 2009 4:59 am
Gender: Male
Location: Shkup

Re: Luftat shqiptaro-turke pas Skenderbeut

#24

Post by Arbëri » Sun Nov 20, 2011 12:44 pm

Isa Boletini
Un' jam mirë kur âsht' mirë Shqipnia.
Image

Isa Boletini (1864- 1916), atdhetar i shquar, strateg popullor, organizator e udhëheqës i lëvizjeve për çlirim e bashkim kombëtar ku bashkë me Idriz Seferin përbënin një kombinim që u shndërrua në mit ndër bjeshkët e Kosovës, Hero i Popullit. Lindi në fshatin Boletin, Mitrovicë. Ai ishte i pashkolluar, me një nam të madh për guximin dhe arritjet.
Mbiemri origjinal i familjes Boletini ashtë Maksutaj nga fisi Shalë i vendosur ne Isniq pranë Deçanit, dhe me vonë migruan drejt fshatit Boletin në Kosoven veriore, prej nga mueren dhe mbiemrin. Bëmat e tij u bënë legjenda, dhe arratisjet e tij nga turqit e serbët përralla. Në moshën 17 vjeçare mori pjesë si luftëtar i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit në betejën e Slivovës (22 prill 1881) kundër forcave osmane. Përkrahu Haxhi Zekën dhe atdhetarët e tjerë në themelimin e Lidhjes

Image
Isa Boletini ne Vlore
Shqiptare të Pejës (1899-1900) dhe në qëndresën e saj kundër sunduesve osmanë dhe qarqeve shoviniste fqinjë. Ai mori pjesë në atë kuvend në krye të delegatëve të Mitrovicës ku u mori përsipër që vendimet e Kuvendit do t'i zbatonte me përpikmëri. Por armiqtë shekullor të Shqipërisë si gjithmonë, sa e panë se shqiptarët filluan të organizohen, gjetën një kalë troje që e futën në mes për të perçarë shqiptarët. Pikërisht kur Lidhja e Pejës po merrte po atë shtrirje e atë karakter Kombëtar si të Lidhjes së Prizrenit, me dorën tradhtare të shqiptarit Mahmut Zajmi të shitur te osmanlia e te Serbia, më 1901 e vrau kryetarin e Lidhjes së Pejës, të madhin Haxhi Zeka. Betejën e parë me ushtrinë osmane Isa Boletini e ka bërë në vitin 1895. Valiu i Kosovës Hafiz Pasha i dha urdhër majorit Mehmet Efendiut që ta sulmonte në befasi Isa Boletinin ditën e Bajramit. Por Isai ishte mësuar me pabesitë e osmanlijve dhe rrinte gjithmonë në pritje për çdo të papritur. Në atë kohë majori turk në krye të një taborri ushtarësh u nis për Boletin. Ndërkohë Isai i kishte zënë pusi atje ku ai nuk e priste dhe jo vetëm që e shpartalloi ushtrinë osmane po vrau shumë prej tyre dhe vetë majorin që e la kokën në luftë. Ndërsa Isai me forcat e tij i shkoi në fshatin Banjë dhe i çoi fjalë Veliut: "Shnosh e mirë arrita në Banjë, ndërsa majorin Mehmet Efendiun e lash në Boletin. Po të doni urdhnoni edhe ju se po ju pres si majorin". Kjo fitore u përhap si rrufe në tërë Kosovën dhe autoriteti i Isait urrit shumë sidomos në Kosovën Veriore. Në atë kohë Kulla e Boletinëve u bë një vend peligrinazhi ku shkonin shumë vizitor jo vetëm shqiptar, po edhe gazetarë e korrespondent të huaj gjë e cila i ra në sy qeverisë osmane. Mbështeti rilindësit shqiptarë, veçanërisht për shkollat, madje ndërtoi shkollën e parë në gjuhën shqipe për Boletinin e Shalës.
Në vitin 1902 u hap lajmi në të gjithë Kosovën se së shpejti në Mitrovicë Rusia do të hapte një konsullatë. Qëllimi i saj ishte për t'i shkuar në ndihmë Serbisë. Në atë kohë Isa Boletini, sa e mësoi atë lajm, i çoi fjalë Valiut duke i thënë se ai nuk do ta lejonte që të hapej konsullatë ruse në Mitrovicë. "Na nuk do të lejojmë kurrë që të vijë kangjalloz të Miskokit në Mitrovicë", i tha Isa atij. Ky ultimatum e shqetësoi shumë qeverië osmane sepse ajo e kishte pranuar me protokoll qeveritar hapjen e konsullatës dhe ajo vendosi që me çdo kusht ta largonte nga Kosova Isa Boletinin. Por ajo e kishte shumë të vështirë ta bënte atë veprim se me Isain nuk ishte më vetëm Shala, por Mitrovica me Vushtëri e Llap. E ndodhur para këtij fakti, ajo vendosi që ta bindë me të mirë Isa Boletinin.
Mbas shumë përpjekjesh ajo ia arriti qëllimit që ta bind Isain që ai të shkonte në Stamboll, por Isai iu vuri këto kushte:
1) Konsullit rus t'i ndalohej ardhja në Mitrovicë
2) Të lihem i armatosun e me shokë
3) Të banojë vetëm në Stamboll
Mirëpo në pikën e parë qeveria e tradhtoi, sepse konsulli rus shkoi në Mitrovicë. Por populli që ishte lidhur me besë se nuk do ta lejonte të hapej konsullata ruse në Mitrovicë, u çua në këmbë dhe filoi luftën. Në atë kohë Konsulli rus që ishte artilier, doli vetë të komandonte topçijt kundra shqiptarëve. Një rezervist shqiptar në ushtrinë osmane pyeti: "Po kush asht ai që po komandon topçijt? Dhe kur i thonë se ishte kangjalozi rus, ai menjëherë ia ktheu pushkën dhe e vrau. Në Stamboll Isai mbajti një qëndrim të papërfillshëm ndaj pashallarëve e qeveritarëve dhe shtëpia e tij ishte kthyer në një vend strehimi për patriotët dhe shtëpi bamirësie për hallexhinjtë që shkonin nga Kosova. Nga Stambolli Isa Boletini u lirua të kthehej në Kosovë pas katër vitesh, më 1906 kur Rusia u mund në luftë nga Japonia se përndryshe s'kishte për t'u liruar kurrë. Kur ia komunikuan lrimin ai tha: "Ma çoi Zoti Zhapanin (Japonezin) në ndihmë e ia theu kryet Muskovit (Rusisë) e mue m'u dha mundësia të kthehem në Kosovë". Sulltani i dha titullin Bej, (pasha) e çifliqe në Stamboll, vetëm të rrinte atje, por ai iu përgjigj: "Ma i mirë asht Boletini, se Stambolli". Mbas kthimit në Kosovë Isai priti e përcolli miq e dashamirë dhe merrte informata nga ata që e vizitonin se si i kishin punët me qeverinë në vendet e tyre. Me këtë ai ia blente mendjen seicilit e duke pa se pothuaj të gjithë ishin të pakënaqur e të gatshëm për veprim, ai me shaka u thoshte: "Po sikur të fillonim ndonjë kryengritje për të fituar të drejtat tona, a jini të gatshëm të baheni fidakqor? (flijuar)", dhe të gjithë iu përgjigjën se ishin gati. Më 1901-1902, Boletini u caktua si koka e "Rojeve shqiptare" të Sulltan Abdul Hamid II (1876-1909) në Stamboll, ku kaloi 4 vitet e ardhshme. Ai qëndroi në këtë pozitë deri më 1908, kur në nëntor ai i dhá përkrahjen Revolucionit Xhonturk. Ishte një nga organizatorët e Kuvendit të Ferizajt (1908) që luajti rol të rëndësishëm në shpalljen e Kushtetutës. Iu kundërvu politikës reaksionare e antishqiptare të xhonturqëve. Kur Xhavid Pasha dërgoi 7,000 burra me në krye Dervish pashën drejt Shqipërisë që të nënshtronte Kosovën, Isa Boletini me një grusht burrash shtjelluan një mbrojtje të guximshme. Gjatë dëbimit trupat osmane dogjën kullën e familjes së tij në shenjë hakmarrje. Armiqësia ndaj serbëve nisi po më 1908, kur Isa me njerëzit e vet çarmatos bandat serbe të komanduara nga konsulli rus i asaj kohe, të furnizuara me armë po nga Rusia. Në 1909 Boletini udhëhiqte betejat nga Prishtina në Prizren e më tej edhe më gjërë, Burri i Kosovës luajti rolin qendror si kryetar i kryengritjes të përgjithshme në pranverë të 1910 kur udhëhoqi luftëtarët në betejat e zhvilluara me ushtrinë turke në zonat Shtimlje-Carralevë më 1910 ku turqit thyhen keqas e më pas ndërton edhe njëherë shkollën shqipe dhe kullën që edhe sot qëndrojnë, e më tej kundër ndërhyrjeve të Serbisë, Malit të Zi, Rusisë e Austro-Hungarisë (kjo e fundit u përball me aneksimin e synyar të Sanxhakut) në Shqipëri. U dallua si udhëheqës e organizator i kryengritjeve të mëdha popullore antiosmane të viteve 1910-1912. Mbështeti kryengritjen antiosmane të v. 1911, udhëhoqi forcat kryengritëse në zonën Drenicë-Mitrovicë dhe Podujevë-Prishtinë më 1912. Gjatë Luftës Ballkanike në tetor 1912, u vu në krye të çetave të armatosura vullnetare për mbrojtjen e trojeve shqiptare kundër pushtuesve serbë. Në këtë periudhë emri i tij u lakua e komentua shumë në shtypin e kohës i lidhur me betejat e Cernalevës, Kaçanikut, Shkupit dhe të Kalasë së Mitrovicës, ku gjeti vdekjen edhe konsulli rus që ndihmonte serbët në operacionet kundër shqiptarëve.
Në ditët e pavarësisë, në krye të përfaqësuesve të Kosovës, u ndodh përkrah Ismail Qemalit në Vlorë dhe mori pjesë aktive në organizimin e forcave të armatosura për mbrojtjen e Qeverisë së Përkohshme të Vlorës,- ku tregohet se Ismail Qemali i ofroi një post ministri, e Isa ìa ktheu "Jo Ismail, se duhen njerëz të shkolluar", dhe i rekomandoi M. Derallen. Këtu ngarkohet dhe krijon Gardën e parë të Ushtrisë shqiptare duke vendosur rregull në disa zona të jugut e duke mbrojtur zonat e bregdetit nga forcat greke. Më 1913, si anëtar i delegacionit shqiptar e përfaqsues i Ushtrisë Shqiptare, së bashku me Ismail Qemalin shkoi në Londër, ku protestoi me forcë kundër vendimit të Fuqive të Mëdha për copëtimin e Shqipërisë. Historiani Edwin Jacques tregon një anekdotë që trajton sa vijon: “Sa hyri në godinën e Ministrisë së jashtme britanike që të mbronte çështjen e kombit të tij, polici i sigurisë i kërkoj të hiqte revolen nga brezi dhe t'a linte në vendin e posaçëm ngaqë duhet të hynte i paarmatosur. Ai e dorzoi pa u ankuar. Gjatë takimit, ministri i jashtëm, Sir Edward Grey, e shoqëroi Boletinin drejt vendit për të rimarrë revolen e tij. Ku ministri qeshi, ‘Gjeneral, gazetat mund të shkruajnë nesër se Isa Boletini, që as Mahmut Shefqet Pasha s'mund t'a çarmatoste, sapo u çarmatos në Londër.’ Boletini ia ktheu me një përqeshje të butë, ‘Jo, jo, as në Londër!,’ dhe nxori nga prapa një revole të dytë.”[1]
Shqiptarët që shkuan në Londër lanë përshtypje të mira (edhe pse në rrezerva i vetmi që përballonte nivelin e homologëve ishte Luigj Gurakuqi,- sipas At Gjergj Fishtës). Në një rast kur Aubrey Herbert si kryetar i komitetit bashkë me Tonin Prekên shërbyen si përkthyes mes Isa Boletinit e z. Lloyd George ku u tha sa vijon,
"Thuaji atij,” tha Isa, "që unë jam malësor, ashtu si është ai, dhe që unë e di që zemra e tij është e sjellshme karshi atyre që vuajnë.” E tha me shumë shprehi, ”E thuaji që kur të vij pranvera, do të plehërojmë Fushë Kosovën me eshtrat e serbëve, sepse ne Shqipëtarët kemi vuajtur shumë për të harruar."
Në takimet e shpeshta Gjenerali me qeleshe të bardhë la një mbresë të fortë të zakoneve shqiptare, ku askush nuk mund ta shihte pa e admiruar atë. Ai zuri shumë miq, që i treguan lavdinë e Londrës. "Por prapë,” ai i thoshte mikut të tij Aubrey Herbert, "madhështore siç është, e të sjellshëm siç jeni ju Anglezët, Unë nuk do ta ndërroja këtë me shkëmbijtë dhe lumejt e mi.” Ai u kthye në Shqipëri, ku trupat e tij mbrojtën Princ Wilhelm zu Wied deri në nisjen e tij nga Shqipëria, dhe me mbështetjen e kolonelit holandez Thomson, krijon xhandarmërinë e parë shqiptare. Më vonë Isa Boletini kaloi përsëri në Kosovë, ku organizoi qëndresën popullore kundër pushtuesve të rinj serbo-malazezë. Duke e kaluar jetën në luftë e përpjekje dhe me urtësinë e tij, fitoi autoritet të madh si udhëheqës popullor. Isa Boletini e lidhi jetën e tij e të familjes me fatin e atdheut, dashurinë e besnikërinë ndaj të cilit e shprehu me fjalët "Unë kam ngrit krye për hakin e Shqipnis. Nuk lypi shpërblime për vete. Unë jam mirë kur asht mirë Shqypnia!" kur Ibrahim Pasha u kërkoj shaljanëve me Isën në krye të mos niseshin për në Shkup e u premtoi poste. Më 1916 gjendet në Shkodër për të organizuar mbrojtjen nga malazezët. Më 23 janar 1916 u vra pabesisht nga shovinistët malazezë në Podgoricë, së bashku me të bijtë Halilin dhe Zahidin, nipërit Jonuzin dhe Halitin dhe tre luftëtarë të tjerë.
Bëhet fjalë mbase për një sekuencë, së cilës fare pak i afrohen versione të ngjashme të historisë botërore, qofshin të hiperbolizuara nga fantazistë. Ja skena e papërsëritshme: "I futur në kurth, Isa Boletini qëllohet nga të gjitha anët me plumba, por nuk bie teksa arrin të qëllojë deri në fund mbi ekzekutorët e vet. I bërë sallatë nga predhat, ai nuk shtrihet, nuk nxjerr zë, nuk dridhet, nuk bën asnjë hap pas, si të ishte prej shkëmbi. Dikur plagët e rrëzojnë në gjunjë, por sërish ai arrin të mbajë armën në duar duke qëlluar... Dhe në momentin që dora e djathtë i copëtohet, e kalon revolen në të majtën...".
[redakto]Prologu i vrasjes

Vrasësit e njeriut më të fortë në krah të Ismail Qemalit, njeriut që shpalli Shqipërinë të pavarur, ishin xhandarët malazezë të urdhëruar nga qeveria e këtij vendi, kurse ata që e prenë në besë ishin disa diplomatë francezë. Ishte janar i vitit 1916, pikërisht koha kur trupat austriake pushtonin Malin e Zi, pothuaj pa hasur në asnjë rezistencë. Porse qeveritarët e Malit të Zi, pa u turpëruar nga ky pushtim, pa u turpëruar prej faktit se nuk rezistuan deri në fund, u kujdesën gjithsesi të hiqnin qafe armikun e hershëm, shqiptarin e tmerrshëm, Isa Boletinin, të cilin e mbanin prej disa kohësh të izoluar. Sipas rrëfimeve të një të afërmi të Isa Boletinit, të pasqyruara në librin e Skënder Luarasit "Isa Boletini", botim i vitit 1971, kthesa përfundimtare e jetës së shqiptarit të madh nis me përfshirjen e Kosovës nën Jugosllavinë, sipas vendimeve të fuqive më të mëdha të Evropës në takimin e Londrës më 1913. Në vitin 1915, malazezët pushtojnë Shkodrën dhe legjendës së rezistencës për bashkim kombëtar i mbetet të kërkojë ndihmën e ndërkombëtarëve. Francezët afrohen dhe konsulli i tyre në Shkodër, Bikok, i thotë Isa Boletinit dhe njerëzve të tij që të shkojnë në Ambasadën Franceze në Cetinë, asokohe kryeqytet i Malit të Zi, nga ku do të merrnin vizë për të shkuar në ndonjë vend neutral. Pikërisht këtu nis edhe plani për ekzekutimin e shqiptarit të madh. Njerëz të Boletinit kishin vënë re një lidhje të çuditshme të diplomatëve francezë me ata malazezë në Shkodër, por kjo do u vinte në mendje më pas. Gjithsesi Isa Boletini dhe shpura e tij mbërrijnë në Cetinë dhe më tej bëjnë një vizitë në ambasadën franceze, ku u tregohet një telegram i paraqitur si urdhër i ministrit të Jashtëm francez për t'i nxjerrë në një vend neutral. Ndërkohë, anglezët, më bujarë, e ftojnë Boletinin ta marrin nën mbrojtje, por nisur nga ligjet e maleve, ai preferon "mikun që i hapi derën i pari". Pak orë më pas, në mëngjes, Isa Boletini sheh se shtëpia ku bujte ishte rrethuar me xhandarë malazezë. Shqiptarët merren dhe dërgohen në Nikshiq, duke u mbajtur gjatë gjithë kohës nën survejim.
Ekzekutimi
Thyerja e frontit malazez nga austriakët në të njëjtën periudhë kohe dënon me vdekje përfundimisht Isa Boletinin. Ushtarët malazezë e shoqërojnë atë bashkë me njerëzit më të afërt në Danilograd dhe më pas në Podgoricë. Më 23 janar 1916, në ditën kur malazezët po u dorëzonin kryeqytetin pa luftë austriakëve, duket urdhri për vrasjen e Boletinit dhe njerëzve të tij nuk mund të shtyhej më tej. Ekzekutimi i besohet një njësie ushtarake që kishte për qëllim mbajtjen e rregullit në qytet, deri në dorëzimin e tij trupave austriake. Ja rrëfimi i Tafilit, nipit të Isa Boletinit, që i mbijetoi ngjarjes, sipas librit të Skënder Luarasit: "Nja 80 xhandarë kishin zënë pritë në të dyja anët e urës së Ribnicës, karshi prefekturës, afër kishës katolike. Unë me dy vëllezërit, sipas lajmërimit të kasnecit, po ktheheshim për në shtëpi, te axha (Isa), patrulla në krye të urës, që po priste ardhjen e axhës, na ndali. Kur oficeri urdhëron ndalimin, xhandarët me pushkët gati të qëllojnë pyesin: Kush asht Isa Boletini?! Por oficeri ndërhyn duke u thënë: Mos shtini, nuk është asnjë nga këta!". Por që tre vëllezërit nuk kanë mundësi të lajmërojnë Boletinin për vendimin e malazezëve, pasi me përdhunë, nën kërcënimin e armëve mbyllen në një shtëpi dhe mbahen të bllokuar. Në këtë kohë Isa Boletini, vet i tetë, kishte hedhur hapat e parë në dërrasat e urës së Ribnicës pa e dalluar se edhe nga pas krahëve xhandarët e mbyllën udhën që të mos kishte asnjë mundësi daljeje. "Një oficer komandues u kërkon shqiptarëve të dorëzojnë armët, por Isa Boletini kundërshton: Jo besa! S'ja kam dorëzue, as Krajlit, as Mbretit. Dhe nxjerr armën. I pari që shtie ishte njëfarë Pero Buriqi nga Vasoviçi. Menjëherë flakë për flakë përgjigjet edhe Isa Boletini dhe të tijtë me nga dy revolverë në duar. Brenda disa minutave, të rrethuar nga të gjitha anët nga dhjetëra xhandarë, vriten të gjithë, Isa Boletini dhe dy të bijtë, Halili dhe Zahidi, që ishte student në Vjenë, dy nipërit, Jonuzi dhe Halili, Hajdar Selim Radisheva, kunati i Isait, djali i vëllait të Hajdarit, Idriz Bilimi dhe Misin Bala nga Isniqi. Nga ana tjetër mbetën të vrarë tetë xhandarë dhe plagosen dyfishi. Shfaqja u sodit nga disa ministra malazezë të strehuar në prefekturën e qytetit", rrëfen i mbijetuari.
Sipas Gjillasit
Nuk ka ndodhur shpesh që sllavët të shkruajnë me respekt për shqiptarët, aq më pak ata të jugut. Por duket madhështia e Isa Boletinit i ka kaluar caqet. Millovan Gjillas, shkrimtari i njohur disident, në veprën e tij "Toka pa Drejtësi", botuar në versionin anglisht në Nju Jork, në vitin 1958, shkruan me respekt për shqiptarin në këtë vepër të tijën, që shumë e kanë krahasuar të barasvlershme me "Donin e Qetë" të Shollohovit. Ja si e sjell ai momentin e vrasjes së Boletinit: "Beteja e Isës me ushtarët e tij vullnetarë nuk kishte vazhduar shumë, pavarësisht heroizmit të rreptë të shqiptarëve. Nga kjo goditje kishte rënë udhëheqësi i tyre dhe besnikët e tij të devotshëm. Njerëzit më të afërt të Isës ishin likuiduar dhe të tjerët ishin shpërndarë në katër anë. Isa Boletini ishte vrarë, por kishte luftuar trimërisht, madje për një kohë të gjatë, pavarësisht se kishte mbetur i vetëm në rrugë të madhe. Ashtu, i plagosur, ishte ngritur në gjunjë dhe sado që nuk kishte fuqi për të mbajtur pushkën, qëllonte me revole që të paktën të vriste ndonjë prej armiqve para se të jepte shpirt. Babai im ishte turrur me vrap drejt tij dhe shqiptari i pamposhtur e kishte kaluar revolen në dorën e majtë, por nuk kishte pasur kohë të hapte zjarr. Një ushtar e kishte vënë në shenjë dhe Isa kishte rënë përdhe. Babai ishte afruar me vrap dhe Isa e kishte vështruar me sytë e mëdhenj dhe të përgjakur, kishte thënë çka në gjuhën e tij amtare dhe në atë çast kishte dhënë shpirt. Babai e kishte marrë mauzerin e tij të gjatë me dorezë të stolisur argjendi dhe e kishte ruajtur si kujtimin më të shtrenjtë. Për çudi edhe ne fëmijëve na vinte keq dhe ndienim hidhërim dhe kishim mbajtur zi për Isa Boletinin. Edhe babait i vinte keq, megji-thëse ai ishte krenar që ishte vrarë prej grupit të tij. Ky ishte një pikëllim i veçantë, ishte më tepër një admirim për një hero sypatrembur të Shqipërisë, që kishte luftuar deri në fund në një fushë të zhveshur, në mes të rrugës së madhe, pa iu lutur kërkujt dhe pa falur askënd, ashtu drejt në këmbë, i pambrojtur. Admirimi për të bënte pjesë gjithashtu në pikëllimin tonë. Në qoftë se një njeri duhet të vdesë, do të ishte mirë të binte ashtu siç kishte rënë Isa Boletini. U kujtoftë për jetë nga ata që e panë dhe nga ata që kanë dëgjuar për të! Shumë më vonë ne i patëm treguar babait dhe e ngacmonim për këtë, se kishim lexuar që Isa Boletini kishte vdekur në Shkodër. Babai nuk e pranonte një gjë të tillë. Por për të nuk kishte aq rëndësi nëse ky kishte qenë Isa Boletini vetë, apo ndonjë nga oficerët e tij, kryesorja ishte se shqiptarët që kishin luftuar në atë betejë dhe, sidomos prijësi i tyre, që nuk mund të ishte njeri tjetër veç Isa Boletini, ishte vrarë. Babait i kishin thënë se ky ishte Isa. Dhe kjo mjaftonte për të, fakti i rënies së tij ishte provuar për jetë të jetëve me zjarrin e pushkëve".
Varrimi
Të marrë në pyetje nga autoritetet austriake, ministrat malazezë u justifikuan se kishin pasur informata se Isa Boletini do të provokonte ngjarje për të djegur dhe plaçkitur qytetin. Sipas tyre, ai ishte vrarë duke sulmuar prefekturën në përpjekje me patrullat e ushtrisë. Organizatorë të drejtpërdrejtë të vrasjes ishin ministri i Luftës, gjenerali Veshoviq, i kunati i Krajl Nikollës, komandanti i Përgjithshëm, gjeneral Janko Vukotiqi, ministri i Punëve të Brendshme, Plamenac, prefekti i Podgoricës, Ramadanoviçi e të tjerë. Trupat e Isa Boletinit dhe njerëzve të tij u vendosën fillimisht në një dhomë të prefekturës, ku u bë edhe identifikimi. Varrimi u bë në Podgoricë dy ditë më pas me pjesëmarrjen e mijëra shqiptarëve banorë të zonës. Nasuf Dizdari nga Shkodra mbajti një fjalim para se arkivoli i Boletinit të futej nën dhe. Gjithsesi askush nuk besonte për vrasjen e Boletinit, pasi nuk ishte hera e parë që lajmet e bënin të vrarë. Po kështu nuk u besua dhe një komunikatë zyrtare e ushtrisë austriake, që jepte lajmin e vrasjes së tij "gjatë një përpjekjeje me malazezët". Eshtrat e tij u transportuan në Boletin me 25 shtator 2004[2]
Vepra e Isa Boletinit është nderuar në çdo kohë në gjithë Shqipërinë etnike. Emrin e tij e mbajnë shkolla, rrugë, lagje e sheshe. Gjithashtu ka një batalion special të ushtrisë shqiptare, që u instalua në Irak, që mban emrin e Isa Boletinit.
“Nëse doni të zbuloni historinë para Krishtit dhe
shkencat e asaj kohe, duhet të studioni gjuhën shqipe !"
-----------------------------------------------------------------
Gottfried Wilhelm Leibniz - albanolog, matematicient, filozof gjerman

User avatar
Arbëri
Universe Member
Universe Member
Posts: 3781
Joined: Fri Nov 20, 2009 4:59 am
Gender: Male
Location: Shkup

Re: Luftat shqiptaro-turke pas Skenderbeut

#25

Post by Arbëri » Sun Nov 20, 2011 12:55 pm

Bajram Curri

Image

Bajram Curri lindi më 1862 në Gjakovë; vdiq më 29 mars 1925 në Dragobi, politikan, ushtarak, senator i Senatit të Dhomës së Këshillit Kombëtar të Shqipërisë nga 27 mars 1920 deri më 20 dhjetor 1920. [1], Hero i Popullit shqiptar nga Kosova.
U brumos me idetë e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Ishte një nga organizatorët e Lidhjes Shqiptare të Pejës të viteve 1899-1900. Udhëheqës i lëvizjes antiimperialiste në Kosovë dhe një nga prijësit kryesor të Mbledhjes së Ferizajt, të korrikut 1908, ku përkrahu kërkesën për vendosjen e kushtetutës. Ndihmoi në themelimin e klubeve e të shkollave shqipe në Kosovë, mbrojti alfabetin e gjuhës shqipe të vendosur në Kongresin e Manastirit. Nënkryetar i klubit "Bashkimi" të Shkupit nga viti 1908. Ndihmoi kryengritjen e armatosur të Malësisë së Mbishkodrës të vitit 1911, u bëri një qëndresë të fortë ushtrive osmane në Qafën e Morinës.
Në maj të vitit 1912 u bashkua me vendimet e mbledhjes së Junikut, mori pjesë në kryengritjen e përgjithshme të armatosur, u shqua si një nga komandantët e talentuar popullorë që theu ushtritë osmane në Qafën e Prushit e në fushën e Kosovës. Së bashku me Hasan Prishtinën, Isa Boletinin e Idriz Seferin në krye të forcave kryengritëse hyri në Shkup, duke çliruar nga zgjedha osmane gjithë vilajetin e Kosovës. Pas 1912 punoi në Kosovë për mbrojtjen e shtetit të pavarur shqiptar. Bajram Curri nuk u pajtua me vendimet e padrejta të Konferencës së Londrës të 1913 që lanë jashtë kufijve të shtetit shqiptar Kosovën dhe vise të tjera shqiptare dhe luftoi për bashkimin e tyre me atdheun. Në vitin 1913 qe një nga drejtuesit e kryengritjes së armatosur popullore në Kosovë kundër zgjedhës serbomalazeze. Në vitin 1914 mori pjesë në luftën kundër veprimeve antikombëtare e separatiste të Esat Pashë Toptanit në Durrës.
Në vitin 1918 u zgjodh anëtar i Komitetit "Mbrojtja Kombëtare e Kosovës" dhe u bë një nga udhëheqësit e tij kryesore. I ngarkuar nga ky Komitet, i dërgoi një protestë Konferencës së Paqes në Paris (1919) në të cilën kërkonte që të njiheshin të drejtat e Shqipërisë dhe që popullsisë shqiptare në Kosovë t'i jepej e drejta të shprehte lirisht aspiratat kombëtare. Më 12 dhjetor 1920, i drejtoi Qeverisë sovjetike një promemorie, ku shprehu bindjen se ajo do t'i bënte një vlerësim të drejtë çështjes së kufijve të Shqipërisë. Hyri në lidhje me udhëheqësit e lëvizjeve revolucionare të popujve ballkanikë që vuanin nën zgjedhën e monarkisë serbomadhe. Në Kongresin e Lushnjës u zgjodh anëtar i Këshillit Kombëtar, i cili e caktoi ministër pa portofol të qeverisë dhe komandant të përgjithshëm te forcave të armatosura. Ai udhëhoqi veprimet ushtarake për shtypjen e lëvizjes esatiste. Kuptoi shpejt rrezikun që i sillte vendit forcimi i pozitave të Ahmet Zogut në shtetin shqiptar, iu kundërvu atij qysh në fillim dhe u radhit në krahun e forcave demokratike që luftonin kundër çifligarëve reaksionarë. Në dhjetor 1921 u caktua Komandant i Përgjithshëm i forcave të armatosura në qeverinë e Hasan Prishtinës. Pas marrjes së pushtetit nga Ahmet Zogu u vendos në Krasniqe nga ku vazhdoi luftën në gjirin e malësorëve të Veriut. Mori pjesë në Lëvizjen e Marsit të vitit 1922 kundër Ahmet Zogut dhe forcave reaksionare. Krijoi një zonë të lirë në Malësinë e Gjakovës (Tropojë) nga ku kërcënonte qeverinë reaksionare të Tiranës dhe bashkëpunoi me çetën e Azem Galicës që luftonte në Kosovë për çlirim kombëtar. Ishte ndër udhëheqësit kryesorë të forcave demokratike revolucionare që shpartalluan repartet zogiste dhe i hapën rrugën fitores së Revolucionit Demokratik të Qershorit 1924. Në vjeshtë të vitit 1924 shkoi në Gjenevë për të paraqitur para Lidhjes së Kombeve çështjen e të drejtave të popullsisë shqiptare të Kosovës të shtypur egërsisht nga serbomëdhenjtë. E vazhdoi luftën kundër reaksionit të brendshëm dhe shovinistëve serbë edhe pas shtypjes së Revolucionit të Qershorit. U vra nga forcat zogiste dhe agjentët e shovinistëve serbë në Dragobi, më 29 mars 1925.
“Nëse doni të zbuloni historinë para Krishtit dhe
shkencat e asaj kohe, duhet të studioni gjuhën shqipe !"
-----------------------------------------------------------------
Gottfried Wilhelm Leibniz - albanolog, matematicient, filozof gjerman

User avatar
Arbëri
Universe Member
Universe Member
Posts: 3781
Joined: Fri Nov 20, 2009 4:59 am
Gender: Male
Location: Shkup

Re: Luftat shqiptaro-turke pas Skenderbeut

#26

Post by Arbëri » Mon Nov 21, 2011 11:42 am

Haxhi Zeka

Image

Haxhi Zeka (Haxhi Zejneli, 20 dhjetor 1832 - 21 shkurt 1902) është udhëheqës i shquar i Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, luftëtar dhe organizator i kryengritjeve popullore antiosmane në Kosovë. Ishte djali i Mehmet Abedinit (Biberi) nga Shoshani dhe Zelfije Docit nga Deçani. Lindi më 20 dhjetor në fshatin Shoshan të Malësisë së Gjakovës prej nga u shpërngul me familjen në Pejë.
Ishte një nga organizatorët e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit dhe një nga luftëtarët më të vendosur për autonominë e Shqipërisë dhe mbrojtjen e tërësisë së saj territoriale. Në Kuvendin e parë të Lidhjes, më 10 qershor 1878, u zgjodh anëtar i Komitetit Qendror të saj. Mori pjesë, si komandant ushtarak, në krye të forcave të Lidhjes në aksionin e Gjakovës, në shtator 1878 kundër Mehmet Ali Pashës. Krahas udhëheqësve të tjerë politikë e ushtarakë të Lidhjes luftoi në fund të 1879-ës dhe në fillim të 1880-ës për mbrojtjen e Plavës dhe të Gucisë kundër forcave të Malit të Zi. Në pranverën e vitit 1881 mori pjesë në betejat kundër ushtrisë së Dervish pashës.
Së bashku me Sulejman Vokshi & Kadri Bjari Haxhi Zeka më 1884-1885 udhëhoqi kryengritjet antiosmane të shqiptarëve të Kosovës, që synonin të rimëkëmbnin Lidhjen dhe të vinin në jetë idetë e saj autonomiste. Më 1893. Haxhi Zeka me Bajram Currin organizuan kryengritjen që përfshiu Pejën, Gjakovën e vise të tjera të Kosovës kundër dhunës ekonomike e politike të sunduesve osmanë. Për veprimtarinë e tij atdhetare, më 1893 u thirr ne Stamboll ku u mbajt i arrestuar deri në vitin 1896.
Më 1896-1900 u vu në krye të luftës së popullit shqiptar për autonominë e Shqipërisë dhe mbrojtjen e tërësisë territoriale të vendit. Udhëhoqi qëndresën e armatosur popuIlore që shpërtheu në Kosovë në vitin 1897 dhe themeloi "Besëlidhjen shqiptare"(1897). Në bashkëpunim me Komitetin Shqiptar të Stambollit të kryesuar nga Sami Frashëri dhe atdhetarët e tjerë brenda dhe jashtë atdheut, Haxhi Zeka organizoi më 23-29 janar 1899 Kuvendin e Pejës që themeloi Lidhjen Shqiptare të Pejës dhe u zgjodh kryetar i Komitetit të saj. Në prill-maj 1899 mori masat për thirrjen e një Kuvendi tjetër të përgjithshëm të Lidhjes Shqiptare mbajtja e të cilit u pengua nga Porta e Lartë. Pa marrë parasysh kundërshtimet e Stambollit dhe pengesat e Fuqive të Mëdha e të qarqeve shoviniste fqinje, Haxhi Zeka i vazhdoi përpjekjet për forcimin e Lidhjes gjatë gjithë vint 1900 derisa ushtria osmane e shtypi atë.
Më 21.2.1902 Haxhi Zeka u vra në Pejë pabesisht nga Adem Zajmi, një agjent i vënë nga qarqet shoviniste serbe, që patën edhe përkrahjen e autoritete osmane.

“Nëse doni të zbuloni historinë para Krishtit dhe
shkencat e asaj kohe, duhet të studioni gjuhën shqipe !"
-----------------------------------------------------------------
Gottfried Wilhelm Leibniz - albanolog, matematicient, filozof gjerman

User avatar
Arbëri
Universe Member
Universe Member
Posts: 3781
Joined: Fri Nov 20, 2009 4:59 am
Gender: Male
Location: Shkup

Re: Luftat shqiptaro-turke pas Skenderbeut

#27

Post by Arbëri » Mon Nov 21, 2011 11:52 am

Ali Pashe TEPELENA (1740-1822)

Image

Sundimtar i fuqishëm feudal në Shqipërinë Jugore, themelues i Pashallëkut faktikisht autonom të Janinës, kryengritës kundër pushtetit të Portës Osmane në Shqipëri.
Lindi në Tepelenë në një familje feudalësh ushtarakë dhe u dallua shumë shpejt për aftësitë e tij dhe për energjinë me të cilën ndoqi planet e veta ambicioze për t'u bërë sundimtar i vetëm i vendit duke përdorur gjithë mjetet, dhunën, dinakërinë, po aq sa edhe lidhjet familjare me feudalët e tjerë vendas. Më 1784 fitoi gradën e Pashait si komandant ushtarak pranë Valiut të Rumelisë në Sofje. Po këtë vit siguroi me luftë qeverisjen e sanxhakut të Delvinës. Në vitet 1786-88 u bë «derbendpashë» dhe qeveritar i Sanxhakut të Tërhallës (Thesali) dhe shtiu në dorë, sidomos me përkrahjen e borgjezisë zejtare-tregtare të vendit, qeverisjen e sanxhakut të rëndësishëm të Janinës, duke shtrirë kështu pushtetin e vet mbi Epirin dhe një pjesë të trojeve jugore shqiptare. Si pronar i madh tokash, sipërmarrës i taksave shtetërore, si pjesëmarrës aktiv në veprinitari tregtare dhe duke mbrojtur interesat e çifligarëve të rinj po dhe të borgjezisë tregtare, të cilën e bëri për vete me një politikë tolerance të gjere, fetare, Ali Pashë Tepelena mënjanoi përkrahësit e pushtetit qendror osman dhe «tiranët e vegjël» si shkaktarë të anarkisë feudale në vend. Ai i shndërroi kështu trevat e përfshira nën sundimin e tij në një formacion shtetëror në fakt autonom, që dallonte nga viset e tjera të perandorisë për nga rregulli, qetësia dhe zhvillimi ekonomik e kulturor. Janina u bë një qytet nga më të rëndësishmit dhe më të begatë në viset Perendimore të Ballkanit, qendër e tregut ndërkrahinor të Rumelisë Jugore, qe përfshinte edhe një varg krahinash të Shqipërisë, një vatër arsimore dhe kulturore ku filloi të përdorej përveç greqishtes si gjuhë shkrimi dhe shqipja. Në vitet 1798-1812, duke nënshtruar me luftë qeveritarët rivalë të sanxhaqeve fqinjë si dhe krahinat e vetëqeverisura të Sulit, Himarës etj. dhe duke shfrytëzuar situatën e vështirë të Perandorisë Osmane në periudhën e luftërave të Napoleon Bonapartit, Ali Pashë Tepelena arriti të zgjeronte e përforconte pushtetin e vet duke përfshirë trevat që nga gjiri i Prevezës deri afërsisht në lumin Shkumbin. Pashallëku i Janinës u bë një faktor me rëndësi ndërkombëtare në kushtet kur forcat franceze e ruse që ishin vendosur në Ishujt Jonianë si dhe Anglia, drejtuan vëmendjen e tyre ndaj sundimtarit të fuqishëm shqiptar dhe krijuan lidhje direkte diplomatike me të, duke kapërcyer Portën. Ali Pashë Tepelena ishte bërë kështu një sundimtar faktikisht i pavarur, por gjithmonë i kujdesshëm, për të mos krijuar konflikte të parakohshme me pushtetin qendror, duke pritur një moment të volitshëm për t'u shkëputur prej këtij.

Orvatjet e Ali Pashë Tepelenës për të krijuar në vitet 1812-1819 një besëlidhje me sundimtarët feudalë të Shqipërisë së V e sidomos me Bushatllinjtë me qëllirn që të përballonin bashkërisht politikën centraliste të filluar nga Sulltan Mahmuti II, nuk dhanë rezultat. Rivaliteti midis Vezirit të Janinës dhe atij të Shkodrës e shpuri Mustafa Pashë Bushatlliun të merrte haptazi anën e Portës, kur kjo filloi të mente masa ushtarake kundër qeveritarit të Janinës, që ishte bërë tashmë tepër i rrezikshëm dhe po tregonte haptazi synimet e tij për t'u bërë i pavarur nga Porta. Në vitet 1820-22 Ali Pashë Tepelena filloi luftën për mbrojtjen e vendit nga sulmi i forcave të Perandorisë Osmane dhe me këtë filloi faza më e lartë e veprimtarisë së, sundimtarit shqiptar për të shkëputur zotërimet e veta nga vartësia e Perandorisë. Ai ndihmoi për këtë qëllim edhe lëvizjet çlirimtare të popujve ballkanas e sidomos kryengritjen e popullit grek, së cilës i dha ndihmë të madhe si në vitet e përgatitjes, ashtu edhe gjatë vitit të parë të zhvillimit të saj. Por aleanca luftarake e lidhur me kryengritësit grekë të Etolisë e Akarnanisë nuk mundi të zhvillohej më tej, ajo u sabotua nga krerët e kësaj lëvizjeje. Megjithëse forcat e Ali Pashë Tepelenës në këto kushte u ndodhën vetëm përballë ushtrive osmane që u dërguan kundër Pashallëkut të Janinës, Ali Pashë Tepelena i bëri ballë rrethimit për një vit e gjysmë. I braktisur më në fund edhe nga të bijtë dhe sundimtarë të tjerë krahinorë, Ali Pashë Tepelena bëri një qëndresë këmbëngulëse, deri sa i ngujuar në një ishull të Liqenit të Janinës, u vra më në fund me të pabesë.

Politika e Ali Pashë Tepelenës që synonte autonominë dhe bashkimin e krahinave shqiptare nën sundimin e pashallëkut të Janinës, më në fund dhe lufta e tij e hapur kundër sulltanit, e thelluan më tej hendekun midis shqiptarëve dhe sundimtarëve osmanë dhe ndihmuan për të përgatitur truallin për një etapë të re më të lartë të lëvizjes çlirimtare antiosmane të popullit shqiptar për Rilindjen Kombëtare.
“Nëse doni të zbuloni historinë para Krishtit dhe
shkencat e asaj kohe, duhet të studioni gjuhën shqipe !"
-----------------------------------------------------------------
Gottfried Wilhelm Leibniz - albanolog, matematicient, filozof gjerman

User avatar
Arbëri
Universe Member
Universe Member
Posts: 3781
Joined: Fri Nov 20, 2009 4:59 am
Gender: Male
Location: Shkup

Re: Luftat shqiptaro-turke pas Skenderbeut

#28

Post by Arbëri » Mon Nov 21, 2011 12:03 pm

1689
Kosovo in the Great Turkish War of 1683-1699
Marre nga tema "Dokument serioz per shqiptaret"

"Shënime dhe refleksione mbi armët e lavdishme te Forcave Perandorake në 1689" është një anonim ne gjuhën gjermane dorëshkrim ruhet në Arkivin Ushtarak (Kriegsarchiv) në Vjenë, Austri, e cila në vetvete është përkthimi i një pune të gjatë në italisht me titull "Origine della guerra fra l'Imperatore dei Christiani, e quello de l'Anno 1682 Turchi ". Ajo fokusohet, ndër të tjera, në sulm kundër forcave austriake Imperiale osmane në Kosovë, Maqedoni dhe Shqipërinë veriore gjatë Luftës së Madhe Turke e 1683-1699. Dorëshkrimi është me interes të veçantë si ajo (shqiptare) e përshkruan praninë organizuar të shqiptarëve dhe forcave të tyre ushtarake në Kosovë shekullit të shtatëmbëdhjetë. Gjithashtu me interes është referencë për kryepeshkopin shqiptare Pjetër Bogadni dhe vdekjes së tij në Prizren. Shqiptarët janë përmendur në këtë dorëshkrim, si Arnauts dhe Albanese, dhe serbët janë të referuar si Rashkian.

Image
“Notes and Reflections on the Glorious Arms of Imperial Forces in 1689” is an anonymous German-language manuscript preserved at the Military Archives (Kriegsarchiv) in Vienna, Austria, which is itself the translation of a longer work in Italian entitled “Origine della guerra fra l’Imperatore dei Christiani, e quello de Turchi l’anno 1682”. It focuses, among other things, on the Imperial Austrian offensive against Ottoman forces in Kosovo, Macedonia and northern Albania during the Great Turkish War of 1683-1699. The manuscript is of particular Albanian interest as it describes the organised presence of the Albanians and their military forces in seventeenth-century Kosovo. Also of interest is the reference to the Albanian archbishop Pjetër Bogdani and his death in Prizren. The Albanians are mentioned in this manuscript as Albanese and Arnauts, the former term referring no doubt more to Catholics and later more to Muslims, and the Serbs are referred to as Rascians. Manuscript folio numbers and modern place names, where found, have been added here in square brackets for the convenience of the reader.



Notes and Reflections on the Glorious Arms of Imperial Forces in 1689

[…32r] I believe I have now written enough about Transylvania and have an obligation to describe the deeds of Piccolomini (1) in the conquest of Nissa [Niš], his splendid planning and the chaos that ensued in those reaches after his death, a situation that Veterani (2) was able to repair in hard work using all of his virtue and courage. I will also narrate what took place between the men following Corbelli and those from the region there.

When His Grace von Baden (3) left Nissa, he entrusted Count Piccolomini with the command of that town. Advancing towards Procopia [Prokuplje], a large and open town, he took possession of the flour, oats and fodder and set up a storehouse there. In order to protect it, he had the town of Leskovisza [Leskovac] to his left [33v] destroyed and occupied the castle of Costnitz [Koznik] to his right with 200 German and 200 Rascian [Serbian] troops. When all this had been accomplished, he set off on October 14th for Scopia [Skopje], a broad, well-populated and almost completely defenceless town with many merchants. On his march, he encountered a runaway [who told him] that the Turks were going to try and re-capture Nissa. Reflecting on the impossibility of their achieving this undertaking, Piccolomini however continued his march and on the 12th he was in a rugged mountain region inhabited by the tribes of Clementa [Kelmendi] and Rosajaceva [Rožaje] that, with their various settlements and villages, makes up a considerable territory of its own which pays a certain sum of money every year to the Porte. Since there is a war on, the Turkish emperor receives various troops from them in lieu of payment. The General rested there for several days to issue orders on matters pertaining to that region, that had submitted to him voluntarily. The reputation of this commander grew more and more because of his orderliness such that 5,000 Arnauts [Muslim Albanians] in Pristina [Prishtina] who had risen against the Turks and [the inhabitants of] many of the major towns in the vicinity had given to understand that they would submit to the rule of the Emperor. Thus, when he arrived in Pristina, they swore allegiance to the Emperor and at that moment, this large tract of territory came under the shadow of the laurels of His Imperial Majesty.
[33r] From Pristina, he advanced on the 23rd to Cazianeck [Kaçanik], a town at the head of a pass. This town had a fortress with solid walls that were surrounded by sufficiently wide moats. When the Turkish troops in Cazianeck, 150 men in all, head about the arrival of the Germans, they fled in the night across the Danube, being pursued in vain by a party of 200 Hungarians and 40 German cavalrymen. But there, our men encountered a large force of barbarians coming from Skopje to reinforce Cazianeck who did not know that their troops had rashly abandoned the place. An armed fight ensued that lasted for over an hour. The Turks then withdrew with several prisoners, but the Christians captured four banners, and the field was strewn with the bodies of the dead and wounded foe. This victory cost the Emperor six prisoners, four dead and ten wounded, among the latter of whom was a Hungarian captain who was gravely injured.

On the 25th, thank God, the General arrived from the mountains and camped on the plain. He there learned that many Ottomans had arrived in Scopia, two miles away from them, to defend it and the population to the last drop of their blood. However, he knew from various other sources that the inhabitants of that town were petrified by the arrival of the Germans and were preparing to flee, and all the more so because of the plague that was spreading through that large town.

Among the many and varying reports [34v] Piccolomini received was one that informed him that Mamut Bassa [Mahmut Pasha] had withdrawn from Scopia with 8,000 people, of whom 6,000 were soldiers, mostly Rascians and Albanese [Albanians] and was camped in a valley to the right of the town, two hours from our Imperial troops; and they were far enough from Scopia to resist the General and to get away from the disease that had taken over the town.

When the Lieutenant Field Marshal was convinced of this, he prepared all of his forces to attack the Pasha. He therefore organised a small celebration at his camp with volleys of fire and in the very same night he sent out 400 dragoons and 200 cuirassiers in the said direction, whereas he himself set off on a march on the 6th before the break of dawn to support his army troops and to beat the Turks, should he encounter them.

When Mahmut heard of the approach of Imperial troops and his trembling soldiers heard the firing of their [arms], they withdrew in complete confusion, and when the Hungarians and Germans arrived there, they inflicted much damage on the retreating troops. The disorder was so great that the Pasha’s men left behind all their baggage and several banners and everything else they had with them, leaving everything to the discretion of Imperial troops.
This event freed many Christian families from slavery whom the barbaric Mahmut Pasha had taken with him in his wagons. [34r] He left behind him over one hundred dead, as well as prisoners – 100 Muslim and 100 Jews. With the Christians proceeding on their victorious path, the army arrived and the General wanted to camp where the Pasha has been. The latter had taken flight into a forest and was hiding there with 200 of his most faithful men. From there, in the cover of night, he departed for Scopia.

On the 22nd, Piccolomini wanted to get close to the town of Scopia and ordered Count Czáky, colonel of the Hussars, to proceed ahead of him and inform him whether the town had actually been abandoned. The Count returned to the General and reported that there was not a single person in Scopia, but that the town was full of food and that the many vaulted shops of the merchants, all open, were brimming with various choice goods. Hearing this, Count Piccolomini advanced to the outskirts of the town where he set up his camp. Thereafter, curious to see the place himself, he chose to ignore the rumour that the town was certainly stricken with the plague. When he entered the town, he sniffed around and investigated everything to the great amusement of his troops.

Scopia is an extensive settlement, not much smaller than Prague, indeed perhaps just as large. I just call it a settlement because it has no walls or palisade. It does, however, have an entrenchment [35v] with a little moat and in some parts there are natural elevations. Also here, there were many splendid mosques and lofty buildings, built however in the custom of the Turks, that is to say, of wood, with the exception of the foundations and the ground floors that are made of brick and stone. Farther away from the centre there were beautiful gardens and fountains, situated in the various quarters of Scopia that made it a delight to the beholder.

Its location is also a pleasure to behold as it is situated on a broad plain that is fertile in all things and well cultivated. Up to 60,000 people lived in Scopia, of whom there were 3,000 Jews. As such, when the population heard of the approach of Imperial troops, they fled on the 25th of October.

Piccolomini observed this expansive town and decided to burn it down, considering the fact that it would be impossible to keep it. Therefore, removing from it all things of value, he set it on fire that very day, that is, the 27th. Others have written that this took place on the 26th. But I am the only one to write about it from firsthand experience. When the General had finished his work there, many judges from the nearby hamlets and villages came by to swear allegiance to His Imperial Majesty. As they were received with great courtesy by the Count, they returned extremely satisfied to their homes.

[35r] The time gradually approached and Piccolomini decided to return again to Cazianez [Kaçanik]. When he got there, fortifying [the site] with the troops, he divided up his army and ordered the Duke of Holstein (4) to march on Mount Haemas on November 1st with his own regiment and that of Prince August of Hanover, in order to explore the said region and collect tribute. He arrived with his forces in Lipari [Lipjan] where many chiefs and leaders of the local population had gathered to meet the General and implore him to have the goodness to accept them as vassals and subjects of His Majesty, the Emperor of the West.

I can only speculate as to how great the pleasure of Piccolomini must have been when he saw the palm of victory growing before him, without even having to draw his sword from its sheath. When the commander of an army does not have righteousness, piety, mercy, understanding and justice, he can never be called great. It is the duty of an honest soldier to do battle, but whether we are victorious does not depend so much on us, but on whether, after the clash of arms, truth can win and be triumphant.

From Pristina the General immediately ordered Strasser to march with his infantrymen and artillery on the fortresses of Panza and Revery [Zveçan?], the former of which, consisting of thirty settlements and 300 men, [36v] surrendered on the 2nd of November to Lieutenant Colonel von Soyrum, Herr Maussberg. The latter, however, had to be conquered by force. When Strasser left for Bosnia, Piccolomini gave orders, before the 3rd of November, to march on Albania with his regiment and that of Soyrum, and some pieces of artillery in order to find out what his lieutenant colonel, Herr von Hossberg, had accomplished in Bosnien, the capital of Epiro [Epirus].

Fate looked favourably upon this farsighted and courageous disposition, determined by the Count’s illness, that many people believed was the plague. With growing might, further laurels of victory were plucked for the Emperor. Still unwell, he arrived at Capuznitz and spent a day there, the 5th, but then continued to Pani where he learned that the Commander of Pirot with 600 Germans, both infantry and cavalry and twice as many Rascians, had attacked and defeated Nahn [?] bey Dragoman with over 3,000 Turkish infantrymen. Throwing caution to the wind, he endeavoured to venture even further into that country until finally, on the 4th, he was overwhelmingly defeated by two contingents of Turks consisting of 4,000 men.

It is amazing how distraught Piccolomini, who never lost heart, was at this. He ordered Strasser to Nissa so that the enemy would not take advantage of the incident and do worse. For his part, he continued his march and arrived on the 6th, as reported earlier, in Prisiran [Prizren], the Capital of Albania, where he was welcomed by the Archbishop (5) [36r] of that country and by the Patriarch of Clementa with their various religious ceremonies.

Outside of Priserin [Prizren] there were at least 6,000 Albanese [Albanian] troops as well as others who had formerly been in the pay of the Turks and who are known as Arnauts. When German troops marched by, they gave off three volleys of fire as a sign of their pleasure and then swore an oath of allegiance to the Emperor according to their custom. Piccolomini thus had over 20,000 Rascians and Albanese under his orders, all men of martial temperament, who were willing to undertake any endeavour, however great it should be, in accordance with the will of the General.

The Count did not forget to take counsel with the Archbishop and the other German leaders as to whether it was a good idea to trust such a body of men that had changed sides and was three times as large as his own forces. The Archbishop, however, not only assured him, but indeed encouraged him to pursue his victorious course with these ethnic troops and, as such, he issued various orders and instructions in the country to procure enough money and food to maintain such a militia, without burdening the population too much, by whom he hoped later to be assisted.
In fact, Piccolomini’s luck did not come naturally, although it was, by the grace of God, to the greater glory of his Imperial Majesty. His way of doing things, his [37v] dauntlessness and his caution in all matters caused him to be held in great esteem by the people. His subordinates would have done well to imitate such a great man who was willing to sacrifice his interests for the greater good. It was he who laid the true foundations for the universal monarchy of the Emperor Leopold.

If all of the Emperor’s other military commanders had done likewise, there would certainly be no more Turks in Europe, and I am not even sure how it would subsequently have been with the French, bold as they are.

We must close this chapter because the time had not yet come for Roman weapons to return to their original glory, and for the eagle to shade the earth in its lofty flight. Nonetheless, I do hope to experience this before my death.

In the meanwhile, the General’s problems increased. He endeavoured to endow his broken spirit with divine and sacramental strength, as accorded to him by the Archbishop. Bereft of all of his strength, he prepared to for an imminent departure for eternity, something which imperial troops greatly feared. At this juncture, I would like to praise the piety and Catholic disposition of Piccolomini. I will only say the following, that, being at all times a Catholic and Christian gentleman, as a General of the Emperor, he placed his soul in the hands of God on the 9th, at seven o’clock in the morning, [37r] leaving behind memories to those who knew him, and all the more to those would will be acquainted with this praiseworthy deeds.

Just before his death, Piccolomini transferred the command to the Duke of Holstein, informing him in detail of all matters. Otherwise things would have turned out differently for, when the helmsman is lost, a ship on the high seas will be buffeted by the winds and will founder.

Because the Albanese had been badly treated in such an arrogant manner, they began to lose their disdain of the Turks. Since they were not being held in proper esteem, many of them then returned to the Turkish side.
Since the men were now under a greater strain than what Piccolomini had promised them, they began to protest, and proved difficult to pacify, in particular because of the lack of discipline among the soldiers. What enraged them most was that, when they went to the officers to complain and seek retribution for the injustices they had suffered under the militia, they received nothing but contempt, scorn and verbal abuse. It was in this situation that the three regiments summoned by Baden arrived and were billeted on orders from the Duke in the area of Priserin, the direction of their quarters extending all the way to Nissa. [38v] Thereafter, on the 13th of November, the Arnauts and many Rascian infantrymen, 1,000 men in all, and 100 German cavalrymen under the orders of Herr Sanoski, a captain from Piccolomini’s regiment, were attacked two miles from Prisserin [Prizren] by a force of 1,500 Turks coming in the direction of Skopje who, having been successful in their assault, withdrew and left behind in the field of battle 80 dead on both sides and a similar number of prisoners, of whom only 12 had been taken by our Imperial forces.

As this enemy troop returned, the Pasha of Skopje, called Ahmet, who had arrived from Adrianople [Edirne] with his men, wanted to try his luck, and on November 16th, as far as I am aware, to our misfortune, he encountered another group of Rascians, led by commissar Kessler, almost 900 man strong, including some German soldiers and their attendants. Because the sun does not always shine and the commissar was [un]skilled in responding as a true commander, he was defeated and taken prisoner. This made the barbarians all the bolder. The said Pasha then assembled 3,000 Turks and Tartars and many refugees from Stipo [Štip] and led them to that place again.

Stipo is a rather large settlement with a defensive barrier or palisade. When the militia arrived there, the inhabitants kept quiet in order to observe the movements of our Imperial troops. [38r] When the Duke of Holstein got word of their presence, he gathered his regiment, that of Prince Carl of Hanover, (6) Seran, Piccolomini and the Hussars of Csaky and many Rascians and Arnauts, since they had been provided with ammunition and food for several days, and set off on the 24th of November for Orisovia [Orizari?]. Marching swiftly, he arrived near Stipo on the 27th in the early hours of the morning, where he encountered not only the aforementioned 3,000 infidels of Mahmut Pasha, former commander of Scopia, but a further 3,000 Muslims. There were therefore 6,000 of them, mostly cavalry, as well as 80 Janissaries and many Arnauts. The vanguard of Imperial troops was led by His Grace Prince Carl of Hanover who assaulted the guards of the barbarians like a lion with this 400 cavalrymen. They defended themselves courageously, but in the end they had to give way to the ardour of the Christians and withdrew in disarray to their army. The main corps, hearing the alarm, came out of the town where they were lodging and wanted to make themselves ready for battle in proper order, but they were unable to do so because they were overrun by the various squadrons that were sent forth to help the vanguard. The prince and four standards of his regiment therefore took several houses and barns to shore up the right wing of the army, to the detriment of the Turks, and compelled [39v] the enemy forces that were not yet lined up for battle to turn around in the field, causing disarray in their own camp.

When His Grace, the Duke of Hanover, realised what had taken place with the troops and the right wing, he hastened with the Corps de Bataille and the left wing, that he managed to form in time before the Muslims, and was able to disperse them and cause them to flee. More than 1000 of them were slaughtered by the German musketeers and by the sabres of the Hussars, and many were taken prisoner.

What remained for our men, to be able to say that they had achieved full victory, was to put down the reserve force (that had been joined by many a brave Ottoman). The Duke thus ordered the dragoons to attack. This assault proved much more difficult than planned because the defenders in their desperate situation did everything they could to counter this endeavour, which failed. Imperial forces lost 150 soldiers, and if they had not resolved to burn down the palisade, the Christians and their troops would never have razed Stipo.

While the flames were raging the tinder-dry wood, they took advantage of the occasion to make a new attack, which proved more successful than the previous one. Surrounded and assaulted on all sides, i.e. by the fire, the Germans, the screaming and weeping of their women and children, [39r] the barbarians finally fell victim to Christian swords. The booty was so enormous that it would sound like a fable to describe it. I have been told by reliable individuals that the solders filled their hats to the brim with silver reals and löwenthalers.

The noted success of Imperial arms would have brought about great advantage, had the maxims of the late Piccolomini been followed. However, since they were completely ignored, event on the ground soon got complicated.

When His Grace von Holstein left Stipo, they strengthened the defences of Priseren with five companies of the Hanover Regiment and Prince Carl in person, who provided security for the town and region together with the other five companies of Piccolomini. New threats came from Mahmut Pasha who blustered that he would reduce the town to ashes. There were also various disagreements with the leaders of the Arnauts whom the Duke ordered to give up their weapons and disband their militia and to pay tribute to the Germans, as the peasants did. This was an intolerable insult to this free and martial nation.

Meanwhile, the Duke was of the opinion that if the enemy could be defeated in all of the towns, these conquered lands could be brought under permanent control and the inhabitants [40v] could be forced into submission to accept the rules of the patrimonial dominions of the Emperor, such as the Hungarians, Bohemian, Slavonian and Germans did. He therefore resolved to pursue Mahmut Pasha with 1,000 cavalrymen from all the regiments and an equal number of German infantrymen, several cannons and many Hussars and Rascians, about 3,000 men in all.

He thus set off from Priseren on December 2nd and, marching swiftly, reached the mountains of Luma where he knew that Mahmut Pasha had retired with five to six thousand men. The arrival of the Christians greatly alarmed Mahmut’s troops such that their officers went to him and protested that they would not do battle with our troops under any circumstances and that he should sound the retreat the day before the Duke arrived, being December 3rd. With him, the inhabitants of the surrounding countryside fled immediately, taking their possessions with them. They had always refused to pay tribute to Imperial forces because they had sworn allegiance.

When His Grace arrived there, he was unable to get any information at all about where the enemy had gone. To punish the inhabitants, he had several villages burnt down. They then returned to Pristina, with the intention of visiting Peechia [Peja/Peć], where the five other companies of Piccolomini were [40r] stationed. There, they intended to draw a line from their quarters to Petropopoli in the direction of Arcecovina [Herzegovina], a fortified settlement under the control of Topat [Topal] (7) Pasha, former governor of Bosnia.

To confound our actions, heaven decided that the Archbishop of Albania would perish, who had kept all of his peoples and most of the Arnauts under control and subject to His Imperial Majesty. Thus, when on December 8th he abandoned this valley of darkness for the joys of paradise, our luck on earth left us with him for a time.

In the meanwhile, the Duke was unwell, too. He nonetheless resolved to explore various reaches and lands, sending out Piccolomini’s captain, Herr von Sanoski, with 100 German infantrymen and 400 Rascians.

Having left Pristina on December 20th, he arrived in two days’ time at the town of Vellez [Veles], five miles from Scopia that he found open. They attacked the town from all sides and took it, driving the inhabitants into flight. Thirty of the enemy were killed and many were taken prisoner, and countless Turks and Christians living there were scattered.

Following this success, many head of cattle were taken by the Christians. Sanoski, thus satisfied, was making his way back when he encountered a large troop of Janissaries. He took ten cavalrymen with him [41v] and went to a certain place near his rear guard to investigate, but was mortally wounded and four hours later, gave up the ghost in Caczenek [Kaçanik], where he had been transported in miserable condition by his men.

When the Duke realised that no gain was to be had from hotheads or from our maxims, he began to negotiate with them and with the Turks in a polite and kindly manner. Had he only done so from the very start! Things would then have been much better. But it was too late because the Albanese were now infuriated at the miserliness and arrogance of the German officers who despised them and who thus brought about their own downfall.

Despite this, he managed to make amends somewhat and, if Strasser had not encountered such misfortune, Holstein would most certainly have been able to hold onto the conquered territory and frontiers until the arrival of Veterani. An example of this was Rosajo [Rožaje?], a rather large and fortified town that had rebelled against the Porte and submitted to the protection of Imperial forces on December 12th. In order to give more evident proof of their loyalty, they decided to destroy the defences of the inhabitants of Pilippopoli [Plovdiv?].

When the bey of the said town of Pilippopoli learned of the presumptuous conduct of Rosajo, he turned up on the 23rd in person with 50 Janissaries, 3 cannons, 1,000 Arnauts and 500 cavalrymen. He deployed his Arnauts on a hill and began to fire at the [41r] fortress of Rosajo. The men in the fortress were hard pressed and begged pardon. When this was granted by the bey, they surrendered and returned to their allegiance to the Porte.

After this success, the Duke was informed by Lieutenant Colonel von Apremont that a large enemy force of 2,000 men and even more cavalrymen had come from the direction of Soffia [Sofia] and compelled the people of Palancka [Kriva Palanka] to flee on the 20th. The inhabitants of the town consisted of various Rascians, soldiers and various Germans. The same thing happened to the German occupiers of Orsova on the 22nd. He noted in addition that the said force boasted that it would soon grow to 18,000 Turks and Tartars and, with such might, they were going to try and expel Imperial forces from the region of Nissa. Everything he wrote about [in his message] he had learned from two sources.

When such information was received from further sources, His Imperial Highness summoned a council of war on December 27th, where they resolved to resist the enemy by all means and to gather the militia. At the same time, unexpected news was received that three thousand Tartars under the orders of Sultan Naradin [Nureddin] had crossed over into the newly conquered territories on rugged paths and had burnt down many villages in the region.

[42v] For this reason, the Duke ordered Colonel Strasser, Commander of Nissa, who had arrived to take care of various requisite matters, to go and put down the Tartars with the militia from Pristina and push them back, away from the borders.

When Strasser was given command on that day, with a militia consisting of 600 German infantrymen, 500 cavalrymen and 1,000 Rascians, Sultan Naradin wanted to attack him with 1,300 choice cavalrymen and, at the same time, he himself withdrew with his men, together with the booty and prisoners, including several captured Germans, Salvaguards, Hungarians and nationals.

Achieving this, he arrived at the edge of a forest and encountered the front of our Imperial forces. In military custom, they joined ranks, giving Naradin enough time to observe the fighting capacity of our men, and to attack them. His only thought was to capture prisoners and to interrogate them to find out what the Catholic forces were up to. He succeeded in doing all of this. It is true that he lost five or six men and left many prisoners behind in the hands of Imperial forces. For his part, he captured two Hungarians and two Germans.

When Strasser realised that the enemy had left the region and that it would be a waste of time to pursue them, he returned [42r] to Pristina, where His Imperial Highness, after taking council on the second last day of December, understood that Caccianech [Kaçanik], which was being defended by no more than 100 musketeers, was being besieged and would soon fall into Turkish hands with its 18,000 men. For this reason, the Duke, without waiting any further, ordered the said Colonel Strasser to have the army prepare for battle, without gathering any further supplies for it. The cavalry had 300 dragoons from Styria, 300 from Hanover, 300 from Holstein – in all, 900 cavalrymen who were to be joined there by the regiment of Piccolomini composed of 500 soldiers. All of the above-mentioned troops were to be under the orders of His Grace, Prince Carl of Hanover. As to infantry, there were only 400 or less musketeers commanded by Colonel Count Solari. The Germans were joined by almost 1,500 fighters, both Rascians and Arnauts, such that the whole army that was mustered in Pristina on 1 January 1690 was 3,500 strong.

I do not know why the Duke did not join this expedition himself. One might reply, as was said, that he was ill at the time. When he received word of the defeat of our forces, he departed hastily, a sick man, for Nissa.

I have heard that he did not want to suffer the reputation of having lost these borderlands for the Emperor, in particular when he saw that initial steps had gone badly. For this reason, he handed the command over to Strasser. He hoped, as he had been [43v] ordered, that he would not have to confront the much larger force, but that he would have time to gather more men together and try his luck in person in a properly prepared battle and would be able to restore order with victory.

His Imperial Majesty discovered that of the 20,000 Arnauts who under Piccolomini’s influence had sworn allegiance to the Emperor, only 300 remained to be relied on, because they had been so badly treated by His Grace and the other officers. Had the Duke not changed his mind when he realised the mistake, he would not have had a single one of them under his command. Even though the remaining men were marching among our Imperial forces, in their hearts they were unwilling.

Whoever thinks he can subject great countries with harshness, discipline and modest forces is making a mistake. One can achieve much with an average army, but only by following the rules and taking council when mistakes are made.

Holstein initially dismissed these peoples as superfluous and considered them as competition and an impediment to the interests of His Imperial Majesty. Having been persuaded by several leaders that all of these subjected peoples and those who had sworn allegiance, [43r] should pay tribute and should not bear any arms, he believed that a small force would be sufficient to keep an entire kingdom under control.

Only then did he come to understand the means necessary to keep these conquered lands quiet and to incite them constantly against the Turks. When they had replenished their earlier militia, they decided to attack the quarters of the Austrians and, egged on by the Arnauts who had been badly treated by our men, returned to their earlier allegiance to the Muslims.

Coming back to Strasser, he believed that he could do wonders with his haughty corps and could drive the enemy back to Sophia. By nature he was a violent man and not particularly polite. He was wont to exchange insults with the officers, both Germans and Rascian, that disgusted our men. Even Prince Carl more than once regretted having him under his command.

Since Strasser was in essence a soldier, though somewhat too strict, he wanted to provoke the barbarians into doing battle with him. He therefore made the first move, trusting that his men, who in fact did not like him, would not abandon him.

[44v] When the troops had marched for four hours, they arrived at a pass, less than a mile from Caccianek [Kaçanik] which they discovered that the Turks had taken. The Colonel camped there and, when he set off at 2 o’clock in the morning, he was advised by a lieutenant colonel of the Arnauts not to advance any further because Turkish forces were too great. However, he made fun of the man and called him a potron [kitten?]. At this, the Albanian exchanged some further words. Enraged, Strasser drew his pistol and shot the fellow in the arm, wounding him severely. He also went even further and had one of the other soldiers, from amongst the Albanians, executed for some minor offence. Ignoring all the warnings, he then proceeded through the gorge of Cacianeck [Kaçanik] and stopped to rest with his corps at a marsh where the Turks could not easily get at them.

Thereafter, he left his well-chosen camp on a whim and stopped in an open area which was open to assault from all sides. The Prince of Hanover and the other officers opposed this, explaining to him that once the regiment of Piccolomini and other troops arrived, victory would be certain and that they ought not to risk the crown of His Majesty needlessly.

[44r] If one is destined to have bad luck, good council is ignored and no preparations made for the impending catastrophe. Such a man was Strasser who, convinced of the courage of his men and without considering their small numbers, placed himself in obvious danger and provoked the enemy with cannon shots and din from military equipment so that it would come out and do battle.

The Turkish army, commanded by the above-mentioned pashas Ahmet and Mahmut, consisted of 3,000 Tartars under Sultan Naradin, an equal number of spahees, 4,000 Arnauts with their aga, and over 1,500 Janissaries also with their aga. The faithless Arnauts maintained contacts with our men. They had abandoned our side because of the bad treatment they had received from the Colonel and because Strasser had sentenced one of their comrades to death. They made it clear that, should the Germans actually attack, they would go over to the Ottoman side and assist in the total defeat of Imperial forces. When an agreement had been reached with that barbaric and inhuman nation, or to put it better, because Strasser wanted it so, Naradin advanced with his Tartars to the right of Imperial troops, where the Rascians were deployed. Initially they proved steadfast, but they were then put to flight and left the area [45v] open. The cavalry and infantry suffered great losses when the Tartars flooded in.

While this was happening on the right side, the spahees on the left side were suffering a similar fate. After putting up some weak resistance, they were abandoned by the Arnauts and our whole formation was thrown into confusion. Strasser then endeavoured to repair the damage, as did the brave Prince Carl, but it was to no avail. In this extreme situation, seeing that there was nothing to be done, the courage of a great man revealed itself. He charged between the enemy with weapon in hand, opening a path to bring assistance to his various troops. After accomplishing various extraordinary deeds with this foe and that foe, whom he slaughtered and felled to the ground, he himself finally fell as a victim to the savage enemy assault.

Although the magnanimous Germans had lost their beloved Prince Carl, who was beloved and held in greater esteem than many others, and saw themselves confronted with such a fatal day, they nonetheless turned the situation around, resolved to sell their lives at no cheap price. The commanders thus took council and drove the Turks [45r] and Tartars back to their lines and, in the midst of the fire, joining forces in part with their sabres, arrows, with slaughtering and death, and carried through with the battle for a while, achieving deeds of wonder.

In the absence of the wounded Strasser, who had remained in the confusion during the first [enemy] assault, Count Solari , with the help of the cavalry, now managed to get the musketeers back into order and have them do their work. The battle then raged all the more and all the bloodier. The Turks would indeed never have been able to achieve victory if our men had managed to keep up their defence to the rear and to the sides. But because they were on an open field and were surrounded by the enemy, they began to lose hope, in particular because their ammunition was low.

When the Ottomans observed that Imperial forces had decreased firing, they understood that they had no more bullets and powder. Without further ado, the main corps of the army advanced, attacking the invincible Catholics from the front, from the rear and from the sides. The weight of the attack was such that they could do no other than be defeated. Their souls, however, were not defeated by the burden of their short and arduous live, but were victorious, bearing the palm of victory with them to reinforce the ranks of heaven. [46v] Few of the many men were taken prisoner or remained alive. Some, under cover of night in the nearby forests fled back to Pristina, where they arrived the next day. Many of the officers, including Count Solari, were taken prisoner. As to Strasser, some say that he was seen killed. Others are certain that he was wounded and taken prisoner, and rendered his soul unto God. They say that the field was strewn with the bodies of Imperial troops, and yet a double number of infidels were despatched.

When the Duke received news of this sad event, he withdrew to Nissa, taking great caution. Infinite destruction had been caused and German reputation among the inhabitants of the region had been damaged. The remaining Austrian militiamen were petrified. At the same time, they thoughtlessly abandoned the town of Pristina and its storehouse that was big enough to feed three to four thousand men for four months and that contained enough fodder to get 1,200 horses through the winter. There was nothing to be done, and had Veterani not returned to this border region, it would have been lost right up to Belgrade. Strasser’s [46r] misfortune was one of the reasons for this disaster. His Majesty’s armies in Transylvania and in Serbia had been destroyed and were unable to recover and resist any advance the enemy would seriously endeavour to make, as they later did.

Meanwhile, Piccolomini’s regiment was marching under the colonel, Count Monticelli, to meet up with Holstein. It arrived near where the defeat had taken place on the day after the battle, i.e. the 3rd, without know at all what had happened.

Coming upon various units of Tartars here and there, he attacked them and drove them into flight. In doing so, he took three men prisoner. Interrogating them, he realised with tears in his eyes the tragedy that had befallen the Imperial soldiers. For this reason, without hesitating any further, he marched to Pristina.

He had been marching a mere half an hour when saw the whole fury of the Tartars behind him at full speed. There were a thousand of them, with Sultan Naradin in person, who had remained behind with the greater part of his men while the triumphant Turks were departing for Pilipoppoli [Plovdiv], taking the [47v] booty, the prisoners and the cannons with them.

From the interrogation of the three afore-mentioned prisoners, Monticelli was convinced that he would probably have to do battle. He thus spoke to his officers and men, inspiring them to live and die with him. When he saw the enemy swarm approaching rapidly, he sought only to cross a bridge and position his men in a small marsh. Making ready there, he awaited the enemy. He also had a courageous lieutenant and 40 cavalrymen guard the bridge that the whole regiment had just crossed.

The battle lasted over two hours. The Christians fired volley after volley at the barbarians with their flint guns and the barbarians rained arrows down upon the Catholics. But the bridge and the marsh lay between them. As such, the Tartars were unable or did not have the courage to attack our men from the rear. When evening approached, the colonel, in full battle gear, led his men through the marsh, accompanied for a time by the screaming and howling of the Muslims, but they were not molested very much from nearby. In this dress, he reached Pristina after [47r] midnight and noted that he had lost only twenty soldiers and that only one captain and a few common soldiers had been wounded.

Monticelli made preparations in Pristina and simply replenished the troops. He then made his way back to Scopia. One must praise the virtue, courage and conduct of the said Count.

All officers ought to be like him. One should only enter battle when it is absolutely necessary or when one perceives an advantage for one’s superiors and the country in general. To avoid battle with a large power is a true sign of courage and not of fear. But when one is forced to do battle, one should do so and one will come out victorious because true virtue and true courage are the boon companions of luck.

Veterani was wounded in Wallachia. He received orders from His Grace von Baden to join the command in Nissa. In this situation he set off for Belgrade simply because he and his men were lacking food and fodder for their horses. For this reason, the march in the depth of winter was particularly arduous.

[48v] When he finally arrived in Belgrade, he learned of the fate of Strasser and of the many other well-known officers and soldiers, and thus set off at great pace in that direction.

While the Count was endeavouring to reach Nissa as quickly as possible, he was met by two couriers, five hours apart from one another, whom the Duke had expedited to the Court to inform it of the great assembly of Turkish forces. From them he received a letter from the colonel, Count von Herberstein, who informed him about Strasser’s defeat. As the Count proceeded on his way, he noticed more and more signs of the trepidation of the Germans.

In such a chaotic situation, confusion and fear increasingly took hold of the Duke. All quarters were on the move and everyone was either abandoning the militia, withdrawing in disarray, or they were acting like birds sitting on a branch ready to take flight. The Duke was ready to abandon Nissa to the foe because it seemed impossible to defend. However, because of Veterani’s strict and unbroken order, which the scattered soldiers respected and which reduced the confusion, this did not occur.

[48r] He soon reached Nissa itself, bringing order with him and, mustering there from the occupied town and the surroundings a corps of men and three cannons, he set off in the direction of the barbarians on the 9th of January.

He gave courage to the intimidated Imperial troops with these deeds of a General and with dauntless words to all. At the same time, he sent strict orders to all quarters and units that all officers and soldiers should remain where they were, on pain of death, even if they had no more food and fodder. Even though the Turks and Tartars were burning and laying waste to the lands paying tribute, they would have to make a virtue of necessity for a while and eat horse meat and, if needs be, advance their positions.

Only Veterani was capable of overcoming such a terrible situation. What was needed was a dauntless and resolute militia that would show love and respect for him, a man who affably observed justice and keep his word.

While he advanced, more to make an impression than actually to find and engage the enemy, he did not forget to write to all of the authorities of the country to encourage them to continue to show loyalty to the Emperor [49v] and to promise that they would soon be relieved and saved from the Turks.

In truth, I do not really know if the name Veterani frightened them or if he was just lucky. He was after all sufficiently known and held in esteem by the Muslims. I can only say that the great preparations and show of strength that the latter had made a few days earlier dissipated, just as birth and growth lead to death. This gave the General time to arrange his affairs and to get everything into order at his headquarters, as follows: He ordered the regiments of Strasser and Herberstein and half of the regiment of Seran to be deployed in Nissa. The rest of Seran’s men would be deployed in Procopia under the command of the lieutenant colonel of the Hayduks, whose whole regiment was situated there. In Pristina he commanded the Duke of Holstein with the regiments of Apremont, Auesperg and the dragoons of Hanover. Joining the said regiments were the cuirassier regiments of Styria, Hanover and Holstein. To Prisren he sent Colonel Antonio with his Rascians, many Arnauts and 200 musketeers. Having taken these decisions, he re-established the foundations of the congress people [?] and returned immediately to the field, in particular when he heard that the infidels had [49r] abandoned it.

It is quite unbelievable how the Turks were put back in their place when, at a certain moment, they noticed that the fleeing Germans had turned their dauntless brows back towards them and retaken their previous positions. They even advanced to the borders of Macedonia and Caczianeck [Kaçanik], a large city that had been abandoned by Imperial forces even before the death of the Archbishop of Albania. These regions were occupied once again and Veterani endeavoured to take and reunite not only the lands in front of him, but also those in the rear and to the sides. He was therefore particularly courteous with the leaders of the Rascians, Colonels Pranisova and Studeniza, and deployed them in the area of Jagodina to hold the roads in that region.

When everything was done and ordered according to his haughty will, he sent a courier back to Court and shortly thereafter dispatched a colonel, Count Seran, to inform it of these events.

It would now seem to be time for me to leave Serbia for a while and return to the deeds of Count Corbelli at the siege of Grosswardein [Oradea] ...
“Nëse doni të zbuloni historinë para Krishtit dhe
shkencat e asaj kohe, duhet të studioni gjuhën shqipe !"
-----------------------------------------------------------------
Gottfried Wilhelm Leibniz - albanolog, matematicient, filozof gjerman

User avatar
Arbëri
Universe Member
Universe Member
Posts: 3781
Joined: Fri Nov 20, 2009 4:59 am
Gender: Male
Location: Shkup

Re: Luftat shqiptaro-turke pas Skenderbeut

#29

Post by Arbëri » Mon Nov 21, 2011 6:34 pm

Halil Patrona, kryetrimi dhe kryengritësi më i madh
i të gjitha kohëve, në Stamboll

Halil was an Albanian from Macedonia

Image
Kryengritja e 28 shtatorit e vitit 1730, në Stamboll, del e shënuar në të gjitha enciklopeditë historike botërore. Halil Patrona një shqiptar me origjinë nga Hurpishti, fshat i rrethit të Manastirit, arriti që me një kryengritje gjithëpopullore të turmave të pakënaqura të Stambollit dhe me përkrahje të regjimentit të Pestë të Jeniçerëve, të cilin e përbënin rreth 12.000 jeniçerë shqiptarë, të ndërronte nga froni Sulltan Ahmedin e Tretë dhe ta vendoste në post, djalin e vëllait të tij, Sulltan Mustafën e Parë.
Halil Patrona lindi rreth vitit 1690 në fshatin e quajtur Hurpisht, mbase afër Kavadarit apo Manastirit në Maqedoni. Qysh si fëmijë ishte rrëmbyer nga turqit dhe ishte dorëzuar në mesin e jeniçerëve. Në vitin 1720 ishte komandant i jeniçerëve në Vidin. Mori pjesë në një kryengritje që u zhvillua asokohe në Nish, dikur qytet shqiptar, tash i mbetur nën Serbi. Duke qenë i ekskomunikuar nga radhët e jeniçerëve, ai ka punuar si shitës ambulant nëpër rrugët e Stamollit. Më vonë kishte ngritur një hamam publik në qendrën e Perandorisë. Asokohe Halil Patrona tubonte rreth vetes jeniçerët e pakënaqur shqiptarë, në një mejhane të Gallata Sarajit. Të dhënat historike të asaj kohe dhe kronikat e Stambollit, bëjnë të ditur se regjimenti i Pestë i jeniçerëve, kishte rreth 12.000 jeniçerë, kryesisht shqiptarë. Halili ishte jeniçeri më me ndikim në këtë regjiment. Bashkëluftëtarët e tij më të ngushtë kanë qenë: Musli bashi, Ali Kafexhiu, greku i pasur, Janaqi, Emir Aliu, Ahmet Çinari, Mehmet Onduçi, Mustafë Lazi, Ismail Tursuçi, Ali Gavuri, Ramazan Çigerxhiu e të tjerë.
Halil Patrona, e bëri çështje, zërin e vegjëlisë dhe të rajasë, duke kërkuar nga Sulltani të hiqte me një ferman special “malikanet”, tatimet e përjetshme, që paguante populli dhe të jepte urdhër për shkatërrimin e 120 shtëpive publike, që kishte ngritur Sulltan Ahmedi në vendin e quajtur “Ujërat e Ëmbla”, po në Stamboll.
Kjo kryengritje në literaturën marksiste, njihet me emrin “Kryengritja e esnafëve” ashtu sikur e kishte emërtuar, vetë Karl Marksi.
Halil Patrona, ky vigan i historisë së përgjithshme, është anashkaluar nga tekstet e Historisë së popullit shqiptar. Vetëm në Fjalorin enciklopedik të vitit 1985, botuar në Tiranë, janë prezantuar disa zëra për biografinë e tij, e cila është më se e njohur në të katër anët e rruzullit, sidomos në Historinë e Perandorisë Osmane. Edhe Sami Frashëri e kishte radhitur në mesin e personaliteteve të njohura shqiptare të kohës së Perandorisë Osmane, por, për shkaqe të panjohura e ka anashkaluar historinë e ngjarjeve të shtatorit, tetorit dhe nëntorit të vitit 1730.
Vendin meritor, këtij trimi me gjak arbri, ia njohu historiani i madh austriak, Jozef von Hammer, i cili në veprën e tij madhore “Historia e Perandorisë Osmane”, ( botuar në Zagreb në vitin 1978, nuk është përkthyer në gjuhën shqipe) në të cilën kishte punuar 30 vjet, përshkruan deri në detaje tronditjen më të madhe që kishte përjetuar Perandoria turke, nga kryengritja e Halil Patronës, njeriut të vegjëlisë i cili arriti ta bëjë çështje dhe ta artikulojë aspiratën e vegjëlisë, të trumave, që vdisnin urie në Stamboll, në kohën kur Sulltan Ahmedi III kishte ngritur dhjetëra hareme dhe në to mbante 200 gra robëresha, kishte ndërtuar 120 shtëpi publike në Stamboll dhe kishte urdhëruar të kultivoheshin kudo lulelajlet të quajtura “tulipanë”, prej nga edhe epoka e tij u quajt “Epoka e tulipanëve”.
Halil Patrona e detyroi Sulltan Ahmedin të dorëzonte kokat e kreut të shtetit, Vezirit të Madh Damad Ibrahim, Kryeqehajasë, Kryemyftiut dhe Kapudan Pashait, admiralit turk të flotës perandorake. Sulltani nën presionin e turmave kishte përfillur të gjitha kërkesat e kryengritësve, ndërkohë që kishte ngritur në krye të Këshillit të luftës Halil Patronën dhe disa nga jeniçerët e tij besnikë, duke iu premtuar, atij dhe të gjithë kryengritëseve, paqe dhe jetë të sigurt në hierarkinë sunduese.
Më vonë, pasi ishte fashitur kryengritja, e cila mori vetëm katër kokat e shtetit, kundërshtarët e Halil Patronës me lejen e Sulltanit, i cili edhe pse i kishte dhënë fjalën e kreut perandorak se nuk do t’i ndodhte asnjë e keqe, Halil Patronës dhe 25 anëtarëve të elitës së tij u shkurtohen kokat tinëzisht dhe pabesisht.
Ndërkohë fillon sulmi kundër regjimentit të Pestë të jeniçerëve dhe për tri ditë luftime në Stamboll, në nëntor të atij viti, vriten rreth 7000 jeniçerë shqiptarë. Fushata kundër jeniçerëve shqiptarë u ndërmor edhe në Shqipëri, në Maqedoni dhe në Kosovë, ku ata që kishin shpëtuar duke ikur nga Stambolli ishin vendosur në malet e largëta të Atdheut. Ekspeditat ndëshkuese të udhëhequra nga Osman Topall Pasha i Moresë depërtuan në të gjitha vise e atëhershme të Shqipërisë, në kërkim të jeniçerëve të Halil Patronës.
Literatura historike për Halil Patronën, e tejkalon literaturën e prezantuar në gjuhët e huaja për Skënderbeun e mbase për të gjitha personalitetet shqiptare të kohës. Për Halil Patronën janë shkruar me mijëra shkrime, jo vetëm në gjuhën turke por në shumicën e gjuhëve të botës. Janë shkruar edhe tregime të shumta dhe romane. Shkrimtari më i madh i Hungarisë i shekullit XIX, Jokai Mor, autori i 100 romaneve dhe novelave të botuara dhe të përkthyera në 25 gjuhë të botës, ka shkruar romanin historik “Trëndafili i bardhë”, që i kushtohet kryengritjes së jeniçerëve shqiptarë në Stamboll në krye me Halil Patronën.
Kjo vepër është përkthyer në shumë gjuhë të botës. ( Autori i këtij shkrimi është në përfundim të përkthimit të këtij romani në gjuhën shqipe).
Edhe romansieri i madh turk Ekrem Koçu ka shkruar dy romane për Halil Patronën dhe “Epokën e tulipanëve”.
Në vitin 1917 është xhiruar një film në përmbajtje të romanit të Jokai Mor për Halil Patronën. Jokai Mor ka shkruar edhe romanin “Ditët e fundit të jeniçerëve’ që i kushtohet Luanit të Janinës, Ali Pashë Tepelena. Hamami i Halil Patronës në Stamboll është restauruar dhe është nën mbrojtje të shtetit.
Tema e jehonës së kryengritjes së Halil Patronës, në Kosovë, është trajtuar në romanin “Koha e jeniçerëve” e cili sapo ka dalë nga shtypi.
Halil Patrona është personazhi ndër më të fuqishmit të historisë sonë kombëtare. Historianët tanë dhe institucionet tona shkencore, ende po e përtypin heshtjen e gjatë shekullore për këtë personalitet me përmasa botërore, i cili nuk bëri gjë për Shqipërinë, do të arsyetohen disa prej tyre, por ai ka bërë shumë për Turqinë, për shtresat e varfra, pa dallim feje e përkatësie, për moralin fetar e kombëtar, bëri shumë për ta ngritur në skenë njeriun e thjeshtë të Stambollit e të rajasë, që po vdiste urie, në kohën kur sundimtarët po jetonin në luksin e paparë ndonjëherë në Perandorinë Osmane.

II
Kryengritja e jeniçerëve në Stamboll në krye me Halil Patronën në vitin 1730

Më 28 shtator të vitit 1730, me të aguar dita, tubohen rreth xhamisë së Sulltan Bajazidit rreth 17 jeniçerë, në krye të të cilëve ishte shqiptari kryengritës, i quajtur Halil Patrona. Në thirrjen: Kemi kërkesa të ligjshme, kush është pjesëtar i fesë islame le të mbyll dyqanet dhe le të na bashkohet!
Halil Patrona me jeniçerët, dhe ata të cilët iu bashkuan, filloi rrugën nëpër Bezistanin e Vjetër të kryeqytetit të Perandorisë, në drejtim të Sheshit për Mish, vend i zgjedhur qysh moti për tubimin e jeniçerëve. Gjatë parakalimit të kryengritësve nëpër rrugë, disa pronarë dyqanesh, nga frika e kryengritësve fillojnë t’ i mbyllin ato. Kryengritësve iu bashkohet edhe kolona e jeniçerëve të Kulqehajës. Halil Patrona depërton te porta e agait të jeniçerëve dhe kërkon të lirojë të burgosurit. Agai i jeniçerëve, nga frika e kryengritësve të Halil Patronës, liron vendin dhe ikën. Halili shalon kalin e tij drejt kazermës ku ndodhej armatimi dhe arrin që në "Sheshin për Mish", ku qenë barrikaduar turmat kryengritëse, të sjellë edhe jeniçerë të tjerë të armatosur të Formacionit të Pestë të tyre. Qindra kryengritës nga radhët e të burgosurve dhe nga shtresat e të papunëve armatosen, e më pas plaçkitin tregun e antikiteteve, ndërkohë që e mbyllin "Sheshin e Samarëve" në qendër të Stambollit.
Përhapjes së lajmeve për kryengritje nuk i kishte besuar Kapudan pashai, as Reis efendiu i Stambollit. Duke qenë se lajmi ishte përhapur rrufeshëm, Veziri i Madh, i cili ndodhej në Yskydar, thërret në një takim të jashtëzakonshëm myftinjtë, vezirët, Reiz ylemanë, hoxhaganët dhe gjeneralët. Ata tubohen në sarajin e Sulltanit. Merret vendim që Sulltani me Flamurin e Shenjtë dhe me princërit të niset për në Stamboll. Sulltani para se të nisej konsultohet me motrën e vet, Sulltane Hatixhen, nga e cila kërkon këshilla. Ajo e këshillon vëllanë, që të marrë me vete të gjithë ministrat, ashtu që nëse kryengritësit kërkojnë kokën e ndonjërit, apo të disave prej tyre, Sulltani mund ta shpëtonte kokën e vet. Në orën dhjetë të natës, Sulltani me suitën e tij shkon në saraj. Atje tubohen edhe krerët e tjerë. Veziri i Madh konsideron të domosdoshme ta thërrasë edhe Hasan Zulalin, një gjyqtar me origjinë shqiptare, i ndërruar nga posti, për të cilin mendonte se kishte lidhje me kryengritësin, Halil Patrona. Ai po ashtu konsideronte se duhej të shpalosej Flamuri i Shenjtë i Padishahut, për të depërtuar deri te Dyert e Mesme. Ndërkohë bostanxhiu, Hakesiaga, merr detyrë që në krye të 20 njerëzve të tij të dalë para kryengritësve dhe të aprovojë plotësimin e kushteve të drejta, me qëllim që ata përnjëherë të shpërndahen.

Kërkesat e Halil Patronës

Halil Patrona merr në konsideratë urdhrin e Padishahut, por kërkon nga ai, që në afat prej dy orësh kryengritësve t' ua dorëzohen katër tradhtarët: Veziri i Madh, Qehaja, Kapudan pashai dhe Kryemyftiu. Duke parë se kryengritësit po shumoheshin dhe nuk e kishin ndërmend të shpërndaheshin, pa iu plotësuar kërkesat e tyre, Sulltani vendos që Kapudan pashën dhe Qehajën t' ua dorëzojë bostanxhinjve (rojës së brendshme elite perandorake), duke shtuar se ndërkohë do të ndërrojë nga posti Vezirin e Madh dhe Myftiun, por nuk e shihte të arsyeshme, që tani për tani të dorëzonte edhe kokat e këtyre dyve të fundit. Kryengritësit kërkonin largimin e Myftiut dhe gjithsesi kokën e Vezirit të Madh. Derisa po vazhdonin negociatat në mes të kryengritësit Halil Patrona dhe Sulltanit, kryengritësit kishin plaçkitur shtëpitë e të pasurve në Gallata Saraj. Tellalli kishte kërkuar nga kryengritësit të përmbaheshin dhe të lejonin të hapeshin dyqanet me artikuj të përditshëm ushqimorë. Qe kërkuar, të ktheheshin qetas nëpër shtëpitë e tyre, duke iu garantuar se nuk do të ndëshkoheshin. Kryengritësit kishin lejuar hapjen e dyqaneve me artikuj ushqimorë. Tellallët, të cilët qenë dërguar ta thërrasin popullin t`i bashkohej Flamurit të shenjtë të Sulltanit, nuk kishin arritur aspak sukses, përveç në sheshin te Aja Sofija. Ata sërish kishin thirrur turmën, duke premtuar se çdo kryengritës, i cili i bashkohej Flamurit të Shenjtë të Padishahut, do të fitonte 30 piastra në dorë dhe dy akçe në ditët vijuese. Me veprime të tilla, ata, kishin bërë për vete vetëm një numër të vogël të kryengritësve...
Në ditët vijuese, më 30 shtator 1730 dalin në skenë myftiu, Hasan efendi Zulali dhe shehu i Aja Sofisë, Ispiri Zade. Ata dalin në shesh para dijetarëve. Myftiu fliste për moshën e tij të pleqërisë dhe i vinte keq për faktin se ai, edhe pse i moshuar, duhej ta lante me gjak mjekrën e tij të bardhë. Në çast turma bërtet:
-Këtë e dëshiron Allahu!
Myftiu, në përpjekje për të shpëtuar para kryengritësve, vazhdon të komentojë, sesi në raste të tilla, kryengritësve do t' iu plotësohej dëshira, nëse i hiqej koka një imami të sundimtarit, që do të thoshte të ruhej koka e Sulltanit...
Sapo qe falur sabahu, kryengritësit qenë nisur në drejtim të pallatit të Erevanit, kur kishte arritur edhe Veziri i Madh. Ai para kryengritësve thotë:
-Unë jam njeri i vdekur, por të gjithë ne duhet të mendojmë për shpëtimin e Sulltanit. Ndërkohë kthehet nga myftiu dhe thotë: Padishahu, ty personalisht (i drejtohej myftiut) Kapudan pashës dhe Qehajës, iu ka hequr gradat dhe iu ka përzënë. Ata të tre, dërgohen nën mbikëqyrje rigoroze në dhomën e bostanxhinjve, klasës besnike të rojave të brendshme të Sulltanit.
Danmad-zadeja, për shkak të sëmundjes dhe pleqërisë nuk pranoi të merrte postin e myftiut. Mirëpo ishte gjyqtari i Medinës, Mustafa efendiu, që u vesh me rroba të gjelbërta. Atëherë ata po këshilloheshin se kë duhej ta dërgonin te kryengritësit për ta marrë qëndrimin e atyre, që konsideroheshin të mallkuar dhe të dëbuar. Shorti iu ra dy ylemave, shehut të Xhamisë së Re, Sejid Mehmedit dhe gjyqtarit të ndërruar të Selanikut, Amad-zade. Atyre, Sulltani iu dha dekretin e fshehtë, sipas të cilit, në momentin më të vështirë ( me qëllim që të tejkalohej kriza) lejohej t'i hiqej koka edhe Vezirit të Madh. Kur Amad-zade shkoi para kryengritësve, në Xhaminë e Mesme të Stambollit, aty mbeti për t'u këshilluar lidhur me kërkesat për vërtetimin me shkrim të emërimeve të reja. Me kërkesa të tilla u dërguan në saraj.
Në mbrëmje, Kizlar agai kërkoi nga Veziri i Madh vulën, të cilën ia dërgoi Kapudan Pashës dhe Qehajabeut në dhomën e veçantë të kundërshtarëve, e cila ndodhej nën Dyert e Mesme të sarajit. Me një lajm të tillë, Reis Sylejmani u kthye te kryengritësit.
Atë natë vendosej për tre zyrtarë të lartë, që duheshin sakrifikuar.
Sapo zbardhi drita, myftiu dhe kryegjyqtari thirren urgjentisht te Sulltani, ku marrin urdhrin për heqje të kokave, të tre vetëve që kishin qenë nën roje. Myftiu dhe kryegjyqtari rrezikuan për ta pyetur Sulltanin, përse lejohej një gjë e tillë. Ata morën përgjigje se kryengritësit kanë pushtuar sheshin.
Mirëpo, ndërkohë, pasi ishte vërtetuar gjendja faktike, bëhet me dije se kryengritësit nuk ndodheshin në shesh. Megjithatë, të tre rojtarëve u qenë prerë kokat dhe me qerre qesh, qenë dërguar në Sheshin për Mish, ku ishte pozicionuar kreu i kryengritësve.
Kryengritësit identifikojnë se nuk ishte prerë koka e Vezirit të Madh, por trupi i lundërtarit të njohur, Manojli. Ata kuptojnë se sulltani i kishte mashtruar. Ispiri Zade, i cili ishte në mesin e negociatorëve, i thotë Sulltanit se veprimi i tillë kishte zemëruar aq fort kryengritësit, sa që ata nuk e dëshironin më për sundimtar.

Sulltan Ahmedi i Tretë pranon realizimin e kërkesave të kryengritësve

Pas këtyre zhvillimeve Sulltan Ahmedi i Tretë tregoi gatishmëri për t'u larguar nga froni. Ai po ashtu kërkoi nga negociatorët të lutnin kryengritësit, që t' u kursehej koka sulltanit dhe të afërmve të tij.
Përderisa njerëzit afër Sulltanit kishin mbetur të hutuar dhe të shqetësuar, Ispiri Zade dhe Hasan Zulali, si negociatorë të palës kryengritëse, pranojnë ofertën e Sulltanit. Pasi shkuan sërish te kryengritësit, morën fjalën e tyre, të deklamuar me be në Kuran, duke u zotuar se do të ruheshin të gjithë anëtarët e familjes së Sulltan Ahmedit të Tretë. Dervish Mehmedi, i cili kishte arritur në cilësi të Qaushbashit nga ana e kryengritësve, e frikëson Sulltanin për rrezikun që mund të pësonte ndërkohë nga kryengritësit. Pas pak Sulltan Mahmudi, djali i Sulltan Mustafës së Dytë, dërgohet para sulltan Ahmedit, i cili e puth në ballë, ndërsa Sulltan Mahmudi e puth në dorë, meqë e kishte dajë. Me lejen e Sulltan Ahmedit, përqafohen edhe princat e tjerë.
Sipas marrëveshjes, në oborrin e mesëm të pallatit mbretëror, ishte paraparë të vinin kryengritësit, për të marrë qeset me ar dhe gjërat e tjera (sipas marrëveshjes), mirëpo ata nuk kishin pranuar të shkonin, meqë mendonin se vendi ishte minuar me qëllim për t'i ngritur në erë. Ndërkohë pas ofrimit të garancive përkatëse, ata kishin shkuar te dera e sarajit dhe iu kishin përkulur Sulltan Mahmudit...
Sulltan Mahmudi ishte ulur në fron, por kryengritja ende nuk ishte shuar. Në krye të kryengritësve ishin disa jeniçerë shqiptarë deri atëherë të panjohur: Halil Patrona dhe Musliu, i quajtur edhe Musli basha, mbase një i afërm i tij, Ali Kafexhiu (Usta Aliu), Jilani i Zi, (ose Janaqi) Emir Aliu, Ahmet Çinari, Mehmet Onduçi, Mustafë Lazi, Ismail Tursuçi, Ali Gavuri, Ramazan Çigerxhiu e të tjerë. ( Turk tarihi...)
Pak kohë më vonë para Sulltanit paraqitet Halil Patrona, këmbëzbathur dhe me uniformën e tij të jeniçerit.
-Çka mund të bëj për ty? - e pyet Sulltani.
-Dëshira ime më e madhe është që arrita të të vendos në fron dhe tash e di se më pret vdekja e turpshme!
-Betohem, në të parët e mi, se nuk do të gjejë.
asgjë e keqe!- Kërkoje shpërblimin tënd dhe atë do ta jap! - i thotë Sulltani.
-Unë, Ju lutem shumë që të revidohet fermani dhe të hiqen taksat e përjetshme, të cilat po ia rëndojnë jetën popullit fukara.
Halil Patrona merr zotimin e Sulltanit se taksat e tilla do të anuloheshin dhe ato u anuluan me një dekret të shpejtë.
Sulltani ndërroi edhe disa nga zyrtarët e lartë në postet ministrore, duke larguar nga postet të gjithë mbrojtësit dhe miqtë e Ibrahim Pashës, ndërsa posti i Vezirit të Madh iu dha Silahdarit Mehmed pasha, dhëndrit të sulltanit të mëparshëm, i cili me rastin e largimit të Ibrahim Pashës e dorëzoi edhe vulën. Në Tregun për Mish, në qendër të Stambollit, ende ndodheshin shumë kryengritës, që valëvitnin flamujt, shumë prej tyre vetë konsideroheshin jeniçerë dhe merrnin pjesë edhe në ndarjen e pagave për jeniçerë. Gjeneralin e parë të jeniçerëve nga radhët e kryengritësve, i cili kishte marrë guxim për të kundërshtuar poshtërimin, që konsideronte se po iu bëhej jeniçerëve nga disa kryengritës, Halil Patrona e vret dhe e sakaton duke ia ndarë trupin në njëqind pjesë.
Ditën e premte, më 6 tetor 1730, Sulltani i ri, sipas zakonit qe lutur në Xhaminë e Sulltan Ejubit në Stamboll. Përkrah tij kalëronin Halil Patrona dhe kryengritësi tjetër, Musliu. Ata, me turbanë të vegjël në kokë, këmbëzbathur, ua hidhnin arin popullit dhe kryengritësve, që përcillnin ceremoninë e zakonshme të Sulltanit. Sulltani me atë rast lejon të shpërndahen 50 qese me ari, në vend të 12 qeseve sa parashihej, sipas zakonit. Mirëpo, Halil Patrona dhe kryengritësit nuk kënaqeshin me të arriturat. Ata kërkuan leje nga Sulltani t' iu jepnin zjarrin shtëpive publike, të cilat quheshin shtëpia të argëtimi, dhe që për gjashtë vjet rresht qenë ndërtuar në dy anët e brigjeve të "Ujërave të Ëmbël".
Sulltani ishte përgjigjur se nuk do të jepte pëlqimin që shtëpitë publike të digjeshin, sepse sipas tij, popujt e krishterë do të përqeshnin Perandorinë për një akt të tillë. Ai kishte lejuar që ndërtesat të rrënoheshin. Kryengritësit plaçkitën dhe rrënuan deri në themele 120 shtëpi të tilla të kokonave...
Postin e Kapudan pashës, i cili pas arrestimit, fillimisht i qe dhënë Avdi pashës, e merr Hafuz Ahmed pasha. Ky post pas 20 ditësh iu lirua Xhanym Hoxhës, i cili në kohë të pushtimit të Moresë kishte qenë admiral. Qenë rikthyer në postet kushtetore pas 27 viteve të afërmit e muftiut Fejzullah, të internuar në Brusë...
Sipas fetfasë së myftiut të ri, ishte arritur pajtimi me kryengritësit. Ata kishin paraqitur dy kushte themelore. Kushti i parë, nënkuptonte të mos ndëshkohej asnjë kryengritës për shkak të pjesëmarrjes në revoltë. Ata, po ashtu, kishin kërkuar, t' iu rezervohej e drejta për rigrumbullim, nëse nuk realizoheshin kushtet e marrëveshjes. Në ditën e 15 të revoltës kryengritësit kishin tërhequr shatorret e tyre nga Sheshi për Mish. Po atë ditë hapen të gjitha dyqanet. Nën kërcënimin e kryengritësve, të udhëhequr nga Halil Patrona dhe Musliu, ishte ndërruar nga posti ministri i Brendshëm, Hani i Krimesë si dhe knjazi i Vllahisë e i Moldavisë. Për sigurimin e qetësinë publike, Sulltani i kishte dhënë një pallat Halil Patronës. Lëshimet që Sulltani i kishte bërë kryengritësit, Halil Patrona, kishin nxitur zemërimin e Kizlar Beqir agait, i cili kishte vendosur t’ i jepte fund, sipas tij, poshtërimit të padurueshëm, që Halil Patrona i kishte bërë tërë Perandorisë Osmane.
Për ta vënë në jetë planin e tij, Kizlar Beqir agai, kishte angazhuar trimat më të pathyeshëm si: Kapllan Girajn, Kapudan pashën, Xhanum Hoxhën dhe Ibrahimin, qehajanë e Egjiptit. Hani i Krimesë kishte shpifur, se gjoja Halil Patrona po përgatitej që tinëzisht të hiqte nga froni Vezirin e Madh dhe në postin e tij të emëronte aganë e jeniçerëve. Halil Patrona do të bëhej Kapudan pasha, ndërsa Musliu aga i jeniçerëve. Me këtë kurdisje pas shpine, Kizlar agai kishte njoftuar defterdarin Qehaja beun, dhe komandantin e Formacionit të Shtatë të jeniçerëve, nga radhët e të cilëve, asokohe, ishte edhe vetë Halil Patrona. Planin e prerjes së kokës të dy kryengritësve shqiptarë( dhe kohortës besnike) ia kishin besuar Halil Pehlivanit. Për këtë qëllim, ai, jeniçerëve të tij iu kishte dhënë 5000 dukatë.
Më 23 nëntor të po atij viti, plani për likuidimin e Halil Patronës ishte vënë në lëvizje, dhe pritej të realizohej pikërisht në kohën, kur ai duhej të shkonte në Këshillin e Luftës, dhe ku do të kërkonte me këmbëngulje t'i shpallej luftë Rusisë.
Halil Pehlivani, me 32 luftëtarë të fuqishëm, qe fshehur në dhomën e porcelanit. Në fund të takimit, Veziri i Madh i drejtohet Halil Patronës duke i thënë se Sulltani e kishte emëruar Bejlerbeg të Rumelisë.
-Nuk e pranoj atë lëkurë! - qe përgjigjur Halil Patrona, duke e sulmuar dhe duke e ofenduar me fjalë Vezirin e Madh. Ndërkohë vendos të shkojë në saraj për ta shpallur luftën kundër Rusisë. Në sarajin ku do të hynte, kishte zënë pritë Halil Pehlivani me 32 luftëtarë, i cili kishte depërtuar deri në atë vend, përmes një kanali të fshehtë. Në kohën kur Sulltani kishte zënë vend në saf, Veziri i Madh i jep shenjë Halil Pehlivanit, i cili së bashku me luftëtarët e tij hyn në Sarajin ku ndodhej Halil Patrona. Halil Pehlivani iu kishte drejtuar me këto fjalë:
-Kush është ai trim, i cili don të bëhet aga i jeniçerëve?
Halil Patrona fare befasisht sulmohet prapa shpine në kohën kur ishte duke nxjerrë shpatën nga milli. Kokat iu bien në tokë Halilit dhe Musliut, ndërsa Vunliu i vjetër arrestohet dhe iu dorëzohet bostanxhinjve. 26 ithtarët dhe luftëtarët më besnikë të Halil Patronës pritnin para dyerve të sarajit, duke menduar se po visheshin me rroba të reja prej lëkure (sikur iu kishin premtuar), duke mos e marrë me mend se secilit, një nga një, po iu prehej koka. Pas prerjes së kokave të Halil Patronës, jeniçer Musliut dhe 26 kryengritësve, Abdullah Muhsin Zade emërohet aga i jeniçerëve, ndërsa Halil Pehlivani merr gradën gjeneral kolonel. Hasan Zulali dhe gjyqtari i Stambollit, fillimisht emërohen si sanxhakbejlerë (meqë kishin qenë ndërmjetës gjatë kryengritjes). Pasiqë humbin favoret e ylemave, dërgohen në burgun e Miralem Dervish Mehmedit.
Ministrat i urojnë Sulltanit suksesin e arritur, i cili ndërkohë përmes një Hatisherifi i përgëzon jeniçerët për besimin e tyre, të cilëve iu jep 50 mijë piastra.

Pasojat e kryengritjes së Halil Patronës në Stamboll dhe në krahinat e Shqipërisë

Njeriu më i “merituar” për sajimin e planit të suksesshëm në shkatërrimin dhe larjen me gjak të kryengritjes së organizuar nga Halil Patrona ishte Kabakulat Ibrahim aga, apo Ibrahim agë Veshmadhi, ish-zyrtar i lartë i Mustafa Qypërliut. Për meritat e tij ai emërohet Vezir i Halepit. Më 22 janar të vitit 1731, sërish fillon kryengritja. Jeniçerët e plagosin Ibrahim agë Veshmadhin, i cili mezi shpëton gjallë dhe me urdhër të Sulltanit dërgohet në postin e Serasqerit, në Bagdad.
Më 24 mars të vitit 1731, shatorët e kryengritësve sërish vendosen në Sheshin për Mish në qendër të Stambollit. Në ballë të kryengritësve ishte jeniçeri Janaqi (Janaki, sipas Hammerit), bashkëluftëtar i ngushtë i Halil Patronës. Ai kishte mbajtur premtimin, që ia kishte dhënë prijësit të kryengritësve Halil Patrona, të cilit i kishte thënë se nuk dëshironte të jetonte më pas tij.
Në sulmin e forcave të shumta të Vezirit të Madh kundër kryengritësve, Janaqit i pritet koka. Gjatë tri ditë luftimesh qenë vrarë më shumë se 7 mijë pjesëtarë të forcave ndërluftuese. Knez i Moldavisë asokohe ishte zgjedhur Gërgur Gjika, ndërsa në Vllahi qe rizgjedhur Konstandin Maurokordato. Me qëllim të mos lejohej ripërtëritja e kryengritjes, në Sheshin e Mishit, qenë rreshtuar ( duke bërë roje të përhershme) radhët elite të xhebexhinjve, të baltaxhinjve dhe të bostanxhinjve. Veziri i Madh dhelpërisht dhe tinëzisht kishte gjurmuar kryengritësit dhe iu kishte prerë kokat.
Mijëra jeniçerë shqiptarë fillojnë të riorganizohen dhe të ikin nga Stambolli në drejtim të maleve të tyre, të paarritshme për dorën hakmarrëse. Për gjashtë muaj, Veziri i Madh, Ibrahim agë Veshmadhi, kishte shkurtuar mbi 15 mijë koka të kryengritësve.
Më 2 shtator të vitit 1731, rishfaqet edhe një herë flaka e kryengritjes. Dy oficerë baltaxhinj, në kohën kur po kalonin në Sheshin e shitësve të kanapit, rrëmbehen nga një grup kryengritësish shqiptarë, mirëpo ata shpëtojnë. Populli fliste se Veziri i Madh po bënte krime për interesa të veta dhe pa ndonjë arsye. Detyra, për t'i ndëshkuar kryengritësit shqiptarë, të cilët kishin ikur nga Stambolli për në Shqipëri, i ngarkohet Osman Topallit nga Moreja. Ai, në cilësinë e inkuizitorit, kishte marrë për detyrë të depërtonte në thellësitë malore të Shqipërisë, për t'i vrarë dhe për t'i asgjësuar kryengritësit shqiptarë.
Disa referenca të shkëputura nga literatura e përgjithshme botërore për Halil Patronën
1. Josef von Hammer Istorija Turskog Osmanskog Carstva ( Historija e Perandorisë Turke)
Zagreb 1979. (faqe: 138-146)
2. Sami Frashëri, Personalitete shqiptare në Kamus Al-Alam, vepra II. Botuar në Logos, Shkup 2004.
3. Fjalori Enciklopedik Shqiptar, Tiranë 1985. 4. Tarihi uthman, libër për shkollat fillore në gjuhën turke, botuar në Stamboll në fund të shekullit XIX.
5. Jeta dhe vepra e sulltanëve, doracak në gjuhën turke, botuar në fund të shekullit XIX.
6. Për jetën dhe veprën e Halil Patronës ka shkruar një roman romansieri dhe shkrimtari më i madh i Hungarisë i shekullit 19, JOKAI MOR. Në mesin e romaneve të tij shquhet sidomos romani historik "A Feher ruzsa" “Trëndafilja e bardhë, ose Gjylbejazja. Ky roman është përkthyer në 25 gjuhë të ndryshme të botës, por jo në gjuhën shqipe ( me sa di unë!), edhe pse kryepersonazhi dhe tërë vepra ka të bëjë me kryengritjen e Halil Patronës në muajt: shtator, tetor, nëntor të vitit 1730.( Autori i këtij shkrimi është duke përkthyer këtë roman nga gjuha magjare në gjuhën shqipe).
7. Kryengritja e Halil Patronës del e shënuar në Enciklopedinë britanike.. Visit Britannica Store... Encyclopedia Britannica, Halil Patrona....
8. Halil Patrona ndodhet i prezantuar edhe në enciklopedinë botërore. The Encyclopedia of World History.
9. Për jetën dhe veprën e Halil Patronës mund të gjenden të dhëna edhe në Ottoman Web Site në 700- vjetorin e Perandorisë otomane.
10. Po ashtu edhe në Osmanli WEB Sitesi Kaldera Holding Forsnet.
11. Në Simila pages Mahmud I etj.
12. Jetës dhe veprës së Halil Patronës i ka kushtuar një roman shkrimtari i mirënjohur turk, nobelisti, Reshat Ekrem Koçu. Romani titullohet Halil Patrona. Doli në dritë në vitin 1967.
për figurën e Halil Patronës: 13. The Schwarzlist 207: The image of the Turk.
14. Turk Halki Tepki Gostermez Mi?
15. Osmanl Tarihi, Patrona Isyani...
16. Gerileme Devri ( 1699 1792)
17. Isyan Kargasasi.
18. The Ottomans. ORG.
19. LALE DEVRI.
20. Tulips of Turkey.
21. Mahmud Han I Turk Tarihi.
22. Carrie Eurasia Collection.
23. Istanbul Emniyet Mudurlugu.
24. Karakutu. Com.
25. Bayezit Hamami restore ediliyr.
26. Istanbul Tantimi.
27. Osmanli Padisahlari.
28. Resad Ekrem Koçu, Bu yazara....
29. Paradox Interaktive Forums. Europa Universalis.
30. Osmanli Arastirmalari Vakfi.
31. Sultan Bajazid II Complex.
32. Milliyet Internet - Magazin.
33. Osmanli imperatorlugu.
34. A remarkable picture Of life in the Ottoman court.
35. Dr. Husein Çelik. Van Milletvekili 36. Zaman gazetesi.
37. Alexa Karoly Kortars.
38. Sosyalist Barikat.
39. Pandora - An Eyewitness of the Tuli
40. Ottoman Period Istanbul History.
41. Journal of the Economic and Social
History of the Orient.
42. Food For Thought Biographies. ( Halil Patrona Turkish revolutionist)..
43. Çukurova, Universitesi Turkoloji Arastirmalari Merkezi.
44. Sanderson Beck Ottoman and Persian Empires (1300-1730)...Halil Patrona and his 12.000 Albanians led the revolt, but he was sum- moned and murdered in the palace before the Sultan and 7.000 of his followers were killed in three days...
45. Basin Odasi, Lale Deverinin Acili Sultani.
46. Ahmet Hazarfen, Rumeli ve Anadolu Ayan .... Osmanli Arsiv Belgeteri.
48. Unlulerimiz Sair Nedim ( 1681-1730)
49. Sedat Yazici alfa... Halil Patrona.
50. III Ahmed... Fakat ne yazikiki Patrona Halil isyaninda gyzel kosk ve saraylar yikilmistir. 51. Kyrkcesme ve Kadithane Suyu Tesisleri... meydana gelen Halil Patrona ayaklanmasy ile...
52. Osmanli Padisahlari... Patrona Halil ve arkadaslarinin yok edil mesi...
53 Histoire abregee de la Turquie... Une evenement plus funeste que l' evenement d' Edirne le soulevment de Patrona Halil...
54. Osmanli tarihi kaynaklari: Destari Salih, tarihi, Patrona Halil...
55. Wikipedia: 2004 Encyclopedia topics/20. 56. Metando Mahmud I...
57. The Turks in History...in 1730 , a revolt in Istanbul led bay Halil Patrona...
58. Osmanli tarihi kronolojisi ( 1299-1924)
59. Robert Olson "The Esnaf and the Patrona Halil Rebellion of 1730...
60. Bilal Kemikli:.. Tyrk Tasavvuf Edebiyati... 61. Der studie von 1974 uber den Halil Patrona aufstand...
62. Continuity and Change in Turkish.... The Patrona Halil Revolt in 1730, named after the Albanian bathhouse...
63. Islam and Christianity.. in the Ottoman History, Patrona Halil....
64. Listy starohradske kroniky prosinec 1979... 65. Mavi Boncuk Tulips ... from Tyrkçey, not Turkish...
66. Famagusta I The Tomb of 28 Chelebi
Mehmet Faizi... But after rebellion of Patrona Halil in 1730, in Istambul, he was taken away of His post...
67. Albsa Info, Zija Shkodra Lunxheria pellazge... më 1730 në Stamboll nën udhëheqjen e Halil Patronës me origjinë shqiptare....
68. Cem Kuquk Çevrenin ve Merkezin Sosyojolik kapsimasi...
69. Tian -Shan Love To know Article on Tian Shan... Headed this time by one Patrona Khalil, and the Sultan..
70. Jokai Mor, A Feher Rozsa 1850.... Halil Patrona zsibarus boltja ott allt a bazaron...
71.Jokai Mor A Janicsarok vegnapjai... Halil Patrona felesegenek haze nem all mar tobbe a csergo patak melleti Gul-bejaze...
72. Demeter Tibor Bibliografi Hungarica, Jokai Mor A Feher Rozsa...
73. Kanli Lale, Patrona Halil 'i Isyana syrykleyen buyuk Ask.... 74. Emirate and Early Ottoman Ceramics... After the murder Ibrahim Pascha during the Patrona Halil revolt....
75. The Turks in the History.... in 1730 revolt in Istanbul led by Patrona Halil a junk dealer and jenissary associate , expresid the popular indignation... 76. Arfijan: Erkay Savasa... Kendisi de bir Arnavut olan Patrona Halil unlu....
77. Ahmet Qeriqi Fenomene shqiptare, Prishtinë 2005.

( Disa shembuj të prezantimit të Halil Patronës, të shkëputur nga mijëra shembuj të tillë që gjenden të afishuar, në Google)
Patrona Halil (? in Argos Orestikon - November 25, 1730 in Istanbul), was the instigator of a mob uprising in 1730 which replaced Sultan Ahmed III with Mahmud I and ended the Tulip period. Halil was an Albanian from Macedonia. He became a Janissary and after joining a Janissary rebellion in Niš and leading one in 1720 in Vidin, he moved to the capital. He was known to have engaged in petty trade and crafts like working as a hammam attendant. He spent much of his time at meyhanes of Galata. Halil was known as Horpeþteli Arnavut Halil after his place of birth and nationality but his Albanian compatriots called him Patrona (Vice Admiral).
He was the leader of “Patrona Revolt” and he was born in Horpeste. He was a marine in the Patrona Ship. He escaped to Roumelia in order to save his life after a revolt had been occurred in the ship. He joined a revolt in Nis and escaped to Istanbul. He joined the 17th division of the Yeniceri Corps. He worked as a street hawker and a middle-man at the same time. He led of the revolt that carries his name. After Sultan Mahmud I ascended the throne, Halil was killed in Istanbul, in 1730.

Patrona Halil Tarihe Patrona Halil Ayaklanmasý, Patrona Vakasý ya da Patrona Ýsyaný olarak geçen ve Lale Devri'nin kapanmasýyla sonuçlanan olayýn baþ kahramanýdýr… Horpeþteli bir Arnavuttur. Uzun zaman leventlik ve Rumeli'de yeniçerilik yaptý. Kaptan-ý Derya'nýn üç yardýmcýsýndan biri olan Patrona adý ona bu görevde bulunduðundan deðil, hemþehrilerinin verdiði lakaptan ileri gelir. Bu ayaklanmadan önce 1720'de Vidin'de bir ayaklanmaya önderlik eder. Ýstanbul'a döndükten sonra pek çok yeniçeri gibi esnaflýk, tellaklýk yapmaya baþladý. Gündüzleri sokak sokak dolaþarak yüksük, iðne ve iplik satmakta, akþamlarý ise kazandýðý parayý Galata meyhanelerinde harcayarak hayatýný sürdürmekteydi. Bu sýrada bir cinayet iþledi, Galata Voyvodasý tarafýndan tutuklanmasýna raðmen Kaptan-ý derya Mustafa Paþa'nýn araya girmesiyle baðýþlandý. Patrona Halil 28 Eylül 1730'da baþlayan ve Damat Ýbrahim Paþa'nýn idamý, III.

Bâbýâlî'nin tatil olduðu 28 Eylül 1730 Perþembe günü, devlet damlarýnýn yokluðundan faydalanan âsiler, isyan etti. Beyazýt'ta baþlayan isyanda, âsiler, esnaftan dükkânlarýný kapayýp, kendilerine katýlmalarýný istediler. Ýstanbul’daki tellak Arnavutlardan ve Onyedinci Aða Bölüðü Yeniçerilerinden olan isyanýn elebaþýsý Patrona Halil, bir alay kadar avanesiyle, Aða Kapýsýna gitti. Yeniçeri Aðasý Hasan Aða, 300 kadar kuvvetle karþý koymak istediyse de, kardeþ kaný dökülmemesi için geri çekildi. Yeniçeri Aðasýnýn geri çekiliþi âsileri cesaretlendirdi. Bunun üzerine Aða Kapýsýnda ve baþka hapishanelerde bulunan mahkûmlarý serbest býrakýp, kendilerine kattýlar. Bu baþarýlarýndan daha da cesaretlenen Patrona ve avanesi, Cebeci Kýþlasýna gidip, onlarý kendilerine kattýlar. Sipahi Çarþýsý ve Bit Pazarýnda bulduklarý silâhlarý yaðma ederek, Saraçhane’yi kapattýlar.

Koçu'nun, bireylerin dünyasýna, hýrs ve çeliþkilerine geniþ yer veren üslýbunun mükemmel bir örneði... Lale Devri'ne son veren ayaklanmayý canlý ayrýntýlarýyla romanlaþtýran Reþad Ekrem Koçu, geleceðin Damat Ýbrahim Paþasý helvacý çýraðý Muþkaralý Ýbrahim ile Patrona Halik adýyla bir devri kapatacak kimsesiz hamam tellaðý Halil'i, tarihin derinliklerinden çýkarýp bugüne taþýyor.
“Nëse doni të zbuloni historinë para Krishtit dhe
shkencat e asaj kohe, duhet të studioni gjuhën shqipe !"
-----------------------------------------------------------------
Gottfried Wilhelm Leibniz - albanolog, matematicient, filozof gjerman

User avatar
Arbëri
Universe Member
Universe Member
Posts: 3781
Joined: Fri Nov 20, 2009 4:59 am
Gender: Male
Location: Shkup

Re: Luftat shqiptaro-turke pas Skenderbeut

#30

Post by Arbëri » Tue Nov 22, 2011 4:05 pm

Kryengritja e vitit 1847 në Shqipërinë e Jugut

Image
Në Shqipërinë e Jugut Porta e Lartë e shpalli me bujë Tanzimatin (dekretin e Gjylhanesë) më 1845, në një ceremoni të organizuar në Janinë. Por kishte vite që vendi po i ndiente pasojat shkatërrimtare të ekspeditave ushtarake dhe të arbitraritetit të nëpunësve grabitqarë osmanë. Në sanxhakun e Beratit, të formuar rishtazi, që përfshinte edhe krahinat e Vlorës, të Mallakastrës, të Skraparit e të Përmetit, u ngarkua me detyrën e mytesarifit Hysen pashë Vrioni, çifligari më i madh i atyre trevave. Forca të rëndësishme ushtarake, një pjesë e të cilave udhëhiqeshin nga Hysen pashë Vrioni, filluan të përshkonin vendin duke çarmatosur popullsinë dhe duke nxjerrë me forcë taksa e nizamë. Një dëshmitar i kohës, Demir agë Vlonjati, tregon se, sapo afroheshin ekspeditat turke, të gjithë njerëzit iknin nga shtëpitë “sikur të kishte rënë murtaja”. Zbatimi me dhunë e me vrazhdësi i reformave, ndonëse në krye u bë vetëm në disa krahina, e kishte shtuar së tepërmi urrejtjen e masave popullore ndaj sundimtarëve osmanë dhe kishte përgatitur truallin për një kryengritje të re.
Duke e ndier këtë rrezik, qeveritarët osmanë i ftuan krerët e Toskërisë në Manastir për t’i bindur që të hiqnin dorë nga qëndresa e të pranonin Tanzimatin. Të njëjtën gjë bënë në Janinë me rreth 800 agallarë e koxhabashë të fshatrave, si edhe me përfaqësues të parisë së qyteteve e të institucioneve fetare. Ata zyrtarisht u dhanë autoriteteve osmane përgjigje pozitive, por në të vërtetë, siç doli më vonë, shumica kishte vendosur ta kundërshtonte me të gjitha mjetet sistemin e ri.
Për organizimin më të mirë të qëndresës, krerët e Shqipërisë së Jugut mblodhën kuvendin e tyre në Mesaplik të Vlorës, në qershor 1847, në të cilin morën pjesë përfaqësues nga mjaft krahina të Shqipërisë, kryesisht të asaj të Jugut. Shumicën dërrmuese në kuvend e përbënin përfaqësuesit e fshatarësisë. Kuvendi u shpreh kundër Tanzimatit dhe vendosi të mos jepeshin ushtarë, të mos paguheshin taksa të reja dhe të mos pranohej administrata e re osmane. Ai mori edhe vendime të tjera me rëndësi të madhe politike. Kuvendi e shpalli popullin shqiptar, myslimanë e të krishterë, një dhe të pandarë, bëri thirrje që të gjithë, pa përjashtim, të hidheshin në luftë kundër sundimtarëve osmanë dhe kërkoi që t’u sigurohej jeta, nderi e pasuria të gjithë shqiptarëve pavarësisht nga feja. Kuvendi porositi që forcat e armatosura shqiptare, të cilat do të mblidheshin në krahina të ndryshme, të mos i shkaktonin as dëmin më të vogël popullsisë dhe ushqimi i luftëtarëve të sigurohej nga taksat e vjetra që jepte vendi. Mbi këto baza u formua besëlidhja e përfaqësuesve të Shqipërisë së Jugut ose, siç u quajt, “Lidhja Kombëtare Shqiptare”. Lidhja formoi një komitet për drejtimin e veprimtarisë politike e ushtarake, në krye të të cilit u zgjodh Zenel agë Gjoleka nga Kurveleshi, i dëgjuar për trimërinë dhe për përvojën luftarake që kishte fituar në kryengritjet e viteve 30.
Kur në fillim të korrikut xhelepçinjtë erdhën në Kurvelesh për të mbledhur taksat e bagëtive, ata u pritën me armë nga popullsia. Zenel Gjoleka me 500 luftëtarë u drejtuan kundër Delvinës, qendër e administratës osmane, të cilën e çliruan. Kryengritja përfshiu gjithë Labërinë dhe brenda pak kohësh u përhap edhe në trevën e Çamërisë, të Përmetit dhe sidomos të Mallakastrës, ku fshatarët kryengritës zgjodhën si udhëheqës Rrapo Hekalin. Në të njëjtën kohë shpërthyen kryengritje në trevat veriore, në rrethet e Elbasanit, të Tiranës, të Matit, të Dibrës, të Plavës e të Gucisë.
Çifligarët vrionas mobilizuan të gjitha forcat e tyre dhe, të përkrahur nga reparte ushtarake turke, sulmuan Mallakastrën. Një betejë e ashpër që zgjati tri ditë u zhvillua në fshatin Greshicë. Kryengritësit, të cilëve u erdhën në ndihmë fshatarë nga Myzeqeja dhe nga krahina e Vlorës, i shpartalluan forcat armike dhe kapën të gjallë Isuf bej Vrionin me të vëllanë, që kryesonin ekspeditën; të dy i ekzekutuan në Qafën e Sinjës.
Pas kësaj fitoreje kryengritësit, rreth 1 000 veta, me Rrapo Hekalin në krye, iu drejtuan Beratit dhe e rrethuan. Pas disa ditë luftimesh qyteti ra në duart e tyre. Kryengritësit u përpoqën të merrnin kështjellën ku ishin strehuar qeveritarët turq e vendas, si edhe forcat turke, por u detyruan të tërhiqeshin nga zjarri i fortë i artilerisë. Për të mbajtur kalanë të rrethuar, në Berat u grumbulluan forca të reja të ardhura nga krahinat përreth, deri nga Dangëllia e Përmeti. Ndërkohë, forcat e shtuara të kryengritësve, të udhëhequra nga Zenel Gjoleka, po arrinin suksese të reja. Pasi shpartalluan një ushtri turke që vinte nga Janina, ata sulmuan Gjirokastrën dhe e rrethuan garnizonin në kala.
E shqetësuar nga këto humbje dhe nga përhapja e gjerë e kryengritjes, qeveria e Stambollit, e cila në fillim mendonte t’i bënte ballë kryengritjes me forcat që kishte në vend, mobilizoi trupa të reja, të cilat u përqendruan sidomos në Manastir e në Janinë për të asgjësuar vatrat më të rrezikshme të kryengritjes në jug. Qeveria turke zuri edhe brigjet detare, për të ndaluar ndihmën që mund t’u vinte kryengritësve nga Muhamet Aliu i Egjiptit. Për t’i ardhur në ndihmë garnizonit të rrethuar në Gjirokastër, u dërgua nga Thesalia një ushtri prej 3 000 vetash nën komandën e një feudali shqiptar, Shahin bej Kosturit. Por, që në përpjekjet e para me kryengritësit në jug të Gjirokastrës, forcat turke u thyen nga forcat shqiptare të udhëhequra nga Zenel Gjoleka.
Fitoret e kryengritësve bënë bujë në Shqipëri dhe jashtë saj. Jehona e tyre u ndie edhe në Kosovë, ku filluan të dukeshin shenjat e një lëvizjeje të re. Nëpunësit turq braktisnin në panik postet sapo dëgjonin për afrimin e kryengritësve. Udhëtari anglez E. Spenser, që udhëtonte në këtë kohë nëpër Shqipëri, shkruante: “Heroi i ditës kudo është Gjoleka”.
Për të siguruar suksesin e plotë të kryengritjes, Komiteti i Lidhjes u përpoq të gjente edhe një aleat të jashtëm. Për këtë qëllim ai iu drejtua Greqisë, marrëdhëniet e së cilës me Stambollin në këtë kohë ishin acaruar. Qeveria greke tregoi interesim të veçantë për kryengritjen shqiptare, jo vetëm sepse përpiqej t’i shkaktonte vështirësi Turqisë duke nxitur shqiptarët, duke u premtuar edhe ndihma materiale e financiare, të vijonin luftën, por edhe sepse synonte që ta vinte kryengritjen shqiptare në shërbim të saj për të realizuar lakmitë territoriale ndaj Shqipërisë së Jugut, që ishin shpallur zyrtarisht qysh më 1844 me të ashtuquajturën Megali Idea (Idea e Madhe). Këto qëllime ishin shkaku që bisedimet ndërmjet Zenel Gjolekës dhe kryeministrit grek J. Koletis nuk patën sukses.
Bisedimet shqiptaro-greke dhe rreziku që mund t’i vinte nga një aleancë e mundshme ushtarake ndërmjet kryengritësve e Greqisë e shtynë Portën e Lartë të vepronte më me vendosmëri për ta nënshtruar sa më parë Toskërinë. Sulltani i shpalli “fermanllinj” Zenel Gjolekën e pasuesit e tij. Një ushtri prej 15 mijë vetash u nis nga Manastiri në drejtim të Beratit.
Zenel Gjoleka e Tahir Çapari, në krye të 1 500 kryengritësve, më 28 gusht 1847 i dolën përpara ushtrisë osmane prej 5 000 vetash, që ishte nisur nga Janina. Pas përleshjes që zhvilluan me të në fshatin Dholan, në verilindje të Janinës, i shkaktuan asaj disfatë. Me këtë fitore para kryengritësve u hap rruga për në Janinë, të cilën mund ta merrnin edhe për shkak se garnizoni i qytetit përbëhej në shumicë nga ushtarë shqiptarë. Por marshimi i mëtejshëm i kryengritësve drejt Janinës u ndal për shkak të lajmit se forcat e tjera ushtarake osmane po përparonin nga Manastiri drejt Beratit e Mallakastrës. Zenel Gjoleka u hodh në Labëri, ku ishin drejtuar forcat e shumta osmane. Kryengritësit e udhëhequr nga Rrapo Hekali goditën forcat ushtarake të komandantit të Rumelisë gjatë rrugës drejt Beratit, në afërsi të këtij qyteti. Sapo ushtria turke iu afrua qytetit, garnizoni i rrethuar doli nga kalaja dhe sulmoi kryengritësit në qytet. Duke u ndodhur midis dy zjarresh dhe përballë fuqive shumë më të mëdha, kryengritësit u tërhoqën nga qyteti në rrethet e tij dhe vijuan luftën të ndarë në çeta më të vogla e me sulme të befasishme.
Nga Berati ushtria osmane u hodh në Vlorë për t’u bashkuar me pjesën tjetër që kishte ardhur nga deti dhe për të ndarë forcat kryengritëse të Rrapo Hekalit nga ato të Zenel Gjolekës. Prej andej ushtria u drejtua për në Labëri, ku nuk hyri dot nëpërmjet Grykës së Kuçit, sepse aty ishin përqendruar kryengritësit e Zenel Gjolekës, por nga ana e Mesaplikut. Ushtria osmane dogji fshatrat Bolenë, Kuç, Kallarat etj.
Reparte të tjera ushtarake osmane zbarkuan në Himarë për t’u rënë kryengritësve prapa krahëve. Në kushte të tilla edhe Zenel Gjoleka i ndau kryengritësit në çeta më të vogla. Njëra prej tyre u ndesh me forcat osmane në fshatin Palavli, në fushë të Delvinës. Ndonëse luftuan me trimëri, kryengritësit u thyen përballë ushtrive të shumta armike.
Me shtypjen e kryengritjes në Shqipërinë e Jugut, trupat osmane përdorën gjerësisht terrorin mbi popullsinë, duke e vijuar ekspeditën ndëshkuese edhe gjatë dimrit 1847-1848. Ato mundën të shtinin në dorë udhëheqësit kryesorë të kryengritjes, si Rrapo Hekalin me të vëllanë Hamitin, Tahir Çaparin dhe mbi 1 000 luftëtarë të tjerë, të cilët i burgosën dhe i internuan. Rrapo dhe Hamit Hekali vdiqën në burg, ndërsa Zenel Gjoleka me një grup besnikësh u tërhoqën në Greqi, ku gjetën strehim. Ushtria turke arriti të shuante njërën pas tjetrës vatrat e qëndresës edhe në trevat e tjera. Qeveria osmane ndërmori atëherë zbatimin e sistemit të ri tanzimatist në Shqipërinë e Jugut.
Kryengritja e 1847-ës shënon një shkallë më të lartë të lëvizjeve çlirimtare kundër Tanzimatit si për nga përmbajtja, ashtu edhe për nga shtrirja e organizimi i saj. Ajo dallohet në radhë të parë për rolin aktiv të masave fshatare në drejtimin e saj. Kjo kryengritje luajti një rol të rëndësishëm për bashkimin e shqiptarëve si një tërësi etnike me interesa të përbashkëta, pavarësisht nga feja e krahina, ashtu siç ishte vendosur në kuvendin e Mesaplikut. Ideja e bashkimit u shpreh edhe në këngët popullore që iu kushtuan kryengritjes. Në një nga këto këngë poeti popullor i drejtohet Zenel Gjolekës me fjalët “sos lëfton për vete, / por për gjithë vilajete” dhe vë në dukje se udhëheqësi trim nuk lufton “as për mua, as për ti, / po për gjithë Shqipëri”. Duke folur për këtë kryengritje, Sami Frashëri vinte në dukje që ajo kërkoi bashkimin e të gjitha trojeve shqiptare në një Shqipëri autonome.
Në folklor gjejmë mjaft të dhëna edhe për karakterin shoqëror të kësaj kryengritjeje të drejtuar, ashtu si edhe të tjerat, kundër grabitjes nga shteti osman dhe nga feudalët e mëdhenj vendas. “Nizam e xhelepe s’ka / është vendi fukara”, thuhet në një këngë. Dhe në një memorandum, të hartuar nga krerët e lëvizjes më 15 gusht 1847, kryengritësit vinin në dukje se nuk kishte kush të përkujdesej për “fakir fukaranë”.
“Nëse doni të zbuloni historinë para Krishtit dhe
shkencat e asaj kohe, duhet të studioni gjuhën shqipe !"
-----------------------------------------------------------------
Gottfried Wilhelm Leibniz - albanolog, matematicient, filozof gjerman

Post Reply

Return to “Historia e Shqiperise”