kuvend që bashkon arbërorët
It is currently Sat Apr 19, 2014 7:37 am

All times are UTC

Post new topic Reply to topic  [ 18 posts ]  Go to page 1, 2  Next
Author Message
 Post subject: Archaeogenetics — Towards a ‘New Synthesis’?
Post Number:#1  PostPosted: Wed Feb 24, 2010 12:04 am 
Supreme Member
Supreme Member

Joined: Thu Sep 24, 2009 3:12 am
Posts: 451
Gender: Male

P.s Nuk dija se ku ta vendosja tjetër këtë shkrim! Nëse e cilësoni se ky shkrim nuk e ka vendin këtu, jeni të lutur ta zhvendosni!

Last edited by Phoenix on Wed Feb 24, 2010 12:34 am, edited 1 time in total.

 Post subject: Re: Archaeogenetics — Towards a ‘New Synthesis’?
Post Number:#2  PostPosted: Wed Feb 24, 2010 12:20 am 
Supreme Member
Supreme Member

Joined: Thu Sep 24, 2009 3:12 am
Posts: 451
Gender: Male

 Post subject: The Archaeogenetics of Europe
Post Number:#3  PostPosted: Wed Feb 24, 2010 4:14 pm 
Supreme Member
Supreme Member

Joined: Thu Sep 24, 2009 3:12 am
Posts: 451
Gender: Male

 Post subject: Re: Archaeogenetics — Towards a ‘New Synthesis’?
Post Number:#4  PostPosted: Wed Feb 24, 2010 4:46 pm 
Supreme Member
Supreme Member

Joined: Thu Sep 24, 2009 3:12 am
Posts: 451
Gender: Male
We also need more studies of languages
themselves. Hundreds of historically important
languages remain poorly described, efforts
to trace so-called deep language relationships
(i.e., relations between languages
that diverged long ago) remain highly controversial,
and relationships of New World languages
are especially controversial (43, 86,
87), due in part to the scale of loss and
replacement since 1500. Fortunately, linguists
are today concerned with modeling the
formation of linguistic diversity in time and
through space (88), and this is a development
to be applauded.

Science 25 April 2003:
Vol. 300. no. 5619, pp. 597 - 603
DOI: 10.1126/science.1078208

Prev | Table of Contents | Next
Farmers and Their Languages: The First Expansions
Jared Diamond1 and Peter Bellwood2

The largest movements and replacements of human populations since the end of the Ice Ages resulted from the geographically uneven rise of food production around the world. The first farming societies thereby gained great advantages over hunter-gatherer societies. But most of those resulting shifts of populations and languages are complex, controversial, or both. We discuss the main complications and specific examples involving 15 language families. Further progress will depend on interdisciplinary research that combines archaeology, crop and livestock studies, physical anthropology, genetics, and linguistics.

1 Department of Geography, University of California, Los Angeles, CA 90095-1524, USA.
2 School of Archaeology and Anthropology and Research School of Pacific Studies, Australian National University, Canberra ACT, 0200, Australia. E-mail: (J.D.); (P.B.)

Until the end of the Pleistocene, all people on all continents lived as hunter-gatherers. Then, at different subsequent times between about 8500 and 2500 B.C., food production based on domestication of relatively few wild plant and animal species arose independently in at most nine homelands of agriculture and herding, scattered over all inhabited continents except Australia (Fig. 1) (1–11). Because food production conferred enormous advantages to farmers compared with huntergatherers living outside those homelands, it triggered outward dispersals of farming populations, bearing their languages and lifestyles(12–14). Those dispersals constitute collectively the most important process in Holocene human history.
Fig. 1. Archaeological map of agricultural homelands and spreads of Neolithic/Formative cultures, with approximate radiocarbon dates. [View Larger Version of this Image (30K GIF file)]

The agricultural expansions ultimately resulted from three advantages that farmers gained over hunter-gatherers. First, because of far higher food yields per area of productive land, food production can support far higher population densities than can the hunter-gatherer lifestyle. Second, whereas most hunter-gatherer societies are mobile, most food-producing societies are sedentary and can thus accumulate stored food surpluses, which were a prerequisite for the development of complex technology, social stratification, centralized states, and professional armies. Third, epidemic infectious diseases of social domestic animals evolved into epidemic infectious diseases of crowded farming populations, such as smallpox and measles—diseases to which the farmers evolved or acquired some resistance, but to which unexposed hunter-gatherers had none. These advantages enabled early farmers to replace languages and societies of hunter-gatherers living in their main paths of expansion.

Whereas recently expanding Europeans described their conquests in writing, most of the major pre-Columbian expansions of agricultural populations occurred in pre-literate times. Hence the evidence for them comes from five other independent sources: archaeology, records of plant and animal domestication, human skeletal remains, modern human genes (and sometimes ancient DNA), and dispersal histories of existing or extinct but attested languages. Thus, study of the agricultural expansions is preeminently interdisciplinary. To synthesize evidence from disparate fields is exciting but also challenging: Few scientists possess technical competence in all of these fields, and the different types of evidence may seem to yield conflicting conclusions.

This review begins by introducing the basic hypothesis and by explaining six complications sometimes raised as objections. We then discuss 2 general issues and 11 specific examples involving linked spreads of prehistoric farmers and language families outward from agricultural homelands, proceeding from relatively unequivocal examples to uncertain ones. Finally, we call attention to new types of evidence required to settle the many controversies in this field.

The Basic Hypothesis and Six Complications
The simplest form of the basic hypothesis—that prehistoric agriculture dispersed hand-in-hand with human genes and languages—is that farmers and their culture replace neighboring hunter-gatherers and the latter's culture. This hypothesis would be supported if all five independent types of evidence coincided in attesting the replacement of local hunter-gatherers by expanding farmers bearing their own archaeologically visible culture, domesticates, skeletal types, genes, and languages, and if all those indicators were traceable back to the farmers' homeland of origin. Our two clearest examples of such concordance of evidence are the colonizations of previously uninhabited Polynesia and Micronesia by Neolithic populations speaking Austronesian languages (Fig. 2, no. 8), and the expansion of farmers speaking Bantu languages out of their tropical West African agricultural homeland after 1000 B.C. over most summer-rainfall regions of sub-equatorial Africa (Fig. 2, no. 1).
Fig. 2. Language families of the Old World and their suggested expansions. Maps based on information in (87) and other sources. Numbered examples discussed in text are 1 (Bantu), 3a to 3c (Austro-Asiatic, Tai, and Sino-Tibetan, respectively), 6 (Trans New Guinea), 7 (Japanese), 8 (Austronesian), 9 (Dravidian), 10 (Afro-Asiatic), 11 (Indo-European). Other possible examples mentioned only briefly: A (Turkic), B (Nilo-Saharan). [View Larger Version of this Image (42K GIF file)]

But the basic hypothesis is more often controversial, because in most other cases the five types of evidence are less concordant. Some critics believe that these discordances refute the hypothesis and that farming and language families spread mainly by diffusion amongst existing populations of hunter-gatherers (15). We conclude that reality is much richer and more complex than the simple version of the hypothesis, for many obvious reasons. The main classes of discordance are as follows:

Clinal genetic admixture between hunter-gatherers and farmers. Usually, arriving farmers do not exterminate or drive out hunter-gatherers completely. Instead, there is some intermarriage, especially of hunter-gatherer women to farmer men, resulting in dilution of farmer genes with hunter-gatherer genes. If the farmers' expansion consisted of hundreds of successive such steps of intermarriage and gene dilution, the hybrid population at the most remote step would have only low frequencies of the original farmers' genes, even though the hybrid population at each step might have consisted of only 10% local hunter-gatherers at that step and 90% invading hybrid farmers from the previous step. This is the wave-of-advance model by which Ammerman and Cavalli-Sforza [(16), see also (17)] interpreted southeast-northwest gene gradients across Europe, which they attributed to the northwestward expansion of farmers from Anatolia. As a result, genes of the modern population of western Ireland (the northwest terminus of the advance) are estimated to be derived 99% from Europe's original hunter-gatherers and only 1% from Anatolian farmers, even though Ireland's language, crops, livestock, religion, and writing system as of 1492 A.D. were derived almost entirely from eastern Mediterranean prototypes, with little or no contribution from the culture of Ireland's original Mesolithic hunter-gatherers (18).

Adoption of farming by peripheral hunter-gatherers. Some hunter-gatherer populations in the path of farming expansions succeeded in acquiring livestock and/or crops and some material culture (such as pottery) from food producers, while retaining their own languages, genes, and skeletons. The clearest example is the development of herding among some of southern Africa's indigenous Khoisan peoples (so-called Hottentots), who acquired livestock and pottery from food producers expanding southward in Africa about 2000 years ago (19, 20). Other cases involve the Navajo in the southwestern United States adopting sheepherding between 1650 A.D. and 1700, and some Apache populations adopting casual maize farming (21, 22).

Reversion of expanding farmers to the hunter-gatherer life-style. When expanding farmers reach areas unsuitable for farming with the domesticates available to them, they may survive by reverting to the hunter-gatherer life-style. Undoubted examples are the derivation of Polynesian hunter-gatherers on the Chatham Islands and New Zealand's South Island from ancestral Polynesian farmers (23–25), and of Punan hunter-gatherers in Borneo rainforests from other Austronesian farmers (26, 27).

Language shift by indigenous populations. Discordance between languages and genes may arise when an expanding language is imposed on or adopted by a peripheral population, with only a minor contribution of expanding genes. This situation differs from the situation of clinal gene dilution, in which invaders constitute a majority at every step. A clear modern example is the increasing adoption of English as the language of government in Papua New Guinea, whose inhabitants nevertheless remain indigenous New Guineans with negligible admixture of European genes. Possible historical examples are the imposition of the Magyar and Turkish languages on medieval Hungarians and Anatolians, whose genes today are estimated to be derived only 10 and 30%, respectively, from their conquerors' genes (28). Likely prehistoric examples are the adoption of Austronesian languages by some former speakers of Papuan languages in the western islands of Melanesia and by Agta Negritos in the Philippines (29, 30). However, though such replacements can be attested, under pre-state pre-literate conditions they were over only short distances compared with the spreads of many of the major agriculturalist language families over thousands of kilometers.

Replacement of the expanding farmers' language in the original homeland, after the expansion began. If this happened, modern language distributions might conflict with the combined evidence from genes, archaeology, skeletons, and domesticates. The original homeland might now either lack the original farmers' language family altogether, or else might support only one branch of the family compared with many branches in the periphery. Suggested examples of this tend to be controversial because they involve eradication of the original languages that can now, at best, only be reconstructed. Nevertheless, this seems to us the most plausible interpretation in some cases. For instance, one can suggest that languages closely related to Austronesian, Indo-European, and Japanese are no longer spoken in their putative ultimate homelands in South China, Anatolia, and Korea, respectively, because of the historical expansions of the Sinitic languages, Turkish, and Korean. The discovery of written documents attesting to the former existence of Hittite and other now-extinct Indo-European languages in Anatolia as well as the resulting big changes in our understanding of that language family confirm the reality of language loss in the potential homeland for that family (31, 32).

Hunter-gatherer expansions. Not only farmers, but also sometimes hunter-gatherers, can expand at the expense of other hunter-gatherers, producing concordance of genes and languages without crops. Examples include the Inuit expansion eastwards across the Canadian Arctic and the Athabaskan expansion southward into the southwestern United States within the last millenium (33–35).

Language Family Origins and Spreads
Association of language family origins with agricultural homelands. If our basic hypothesis is correct, then a single agricultural homeland might have given rise to more than one language family radiating from it (36). This suggests that homelands will be areas where several major language families intersect geographically and where the methods of comparative linguistics suggest that those families originated. In contrast, most regions that lack independent agricultural origins should have a lesser diversity of language families. But these are not intended as universal generalizations, and regions with high numbers of language families need not always be regions of agricultural origin. For example, California in Native American times, certainly not a homeland for agriculture, is nevertheless famously diverse linguistically for other reasons including a long-term existence of partly sedentary hunter-gatherer populations. Each situation of linguistic diversity will need to be examined on its own terms.

Thus, the Fertile Crescent, or else nearby areas reached early by Fertile Crescent domesticates, is a zone of intersection for the Indo-European, Elamite (with Dravidian?), Afro-Asiatic, and Caucasian language families (13, 37). In central and southern China and adjacent areas lies the intersection of the Sino-Tibetan, Tai-Kadai, Austro-Asiatic, and Hmong-Mien families, with Austronesian as an offshoot from Taiwan (Fig. 2) (38). Mesoamerica formed the homeland for the Uto-Aztecan, Oto-Manguean, Mayan, Mixe-Zoquean, and several other minor families. Highland New Guinea gave rise to the Trans-New-Guinea family, tropical West Africa to the Bantu subfamily and indeed to the whole Niger-Congo family of which Bantu languages form a subgroup. Linguistic relationships in the eastern United States and in the Andes-Amazon region are too uncertain to test this generalization, in part because of migrations and disease-caused language extinctions after European colonization. However, agriculture may have played a role in the spread of Iroquoian and Siouan languages in the eastern United States and of the Chibchan, Quechuan, and Aymaran languages in the Andes-Amazon (Fig. 3).
Fig. 3. Language families of the New World and their suggested expansions. Maps based on information in (89) and other sources. Numbered examples discussed in text are 2 (Arawakan, Cariban, and Tupian), 4 (Uto-Aztecan), 5 (Oto-Manguean and Mayan). Other possible examples mentioned only briefly: C (Iroquoian and Siouan, with maize after 500 A.D.), D (Chibchan), and E (Quechuan and Aymaran). [View Larger Version of this Image (38K GIF file)]

East-west versus north-south expansions. All other things being equal, crops and livestock, and people and the technologies and languages associated with them have spread more rapidly along east-west axes than along north-south axes (4). The reason is that day-length and seasonality (hence daylight-dependent plant germination schedules) depend only on latitude, so that sites at the same latitude but different longitudes are likely to share, and sites at the same longitude but different latitudes are likely to differ in, their domesticates, habitats, climates, diseases, and agricultural systems. As applied to linguistics, these differing average rates of spread along east-west and north-south axes may provide the underlying reason why there are three well-established language families (Indo-European, Afro-Asiatic, and Austronesian, and possibly a fourth if one includes the more controversial Altaic) with geographic ranges spanning 7000 to 14,000 km along the east-west axis of the Old World, but no language families spanning more than a few thousand kilometers along the north-south axis of the New World. These generalizations do not deny that a few language families spread rapidly north-south over much more modest distances (e.g., Bantu languages in subequatorial Africa, and Uto-Aztecan languages from Mexico into the southwestern United States).

Examples of Specific Language Families
We now examine how the basic hypothesis illuminates the dispersal histories of 15 language families, listed in an approximate sequence from unequivocal to controversial.

1. Bantu (Niger-Congo family). Beginning around 2000 B.C., farmers from the tropical West African agricultural homeland in eastern Nigeria and western Cameroon speaking early Bantu languages expanded east and then south over most of subequatorial Africa, replacing or intermarrying with most of the original inhabitants related to modern Pygmies and Khoisan people. The Bantu subgroup that covers most of this region is just one of the 177 subgroups of the whole Niger-Congo language family and comprises about 500 of the family's recorded 1436 languages. Of particular interest, as a model for what could be achieved elsewhere, is the exceptionally detailed integration of linguistic evidence with other types of evidence (from genetics, archaeology, and domesticated plants and animals) in this case (20, 39–42).
2. Arawak (Taino). Around 400 BC, farmers from the Orinoco River of South America colonized the West Indies and eventually replaced most of the islands' earlier occupants, spreading up the Lesser Antillean chain to the Greater Antilles and Bahamas. They thereby became ancestral to the modern Taino people speaking Arawakan languages. The evidence from linguistics, pottery, and domesticates is detailed, but genetic evidence is slight because few Tainos survived European conquest. Linguistic relationships suggest that Arawakan languages had previously originated in and spread over much of the upper Amazon (43–45).
3. Austro-Asiatic, Tai ("Daic"), and Sino-Tibetan. Several independent sources of evidence suggest expansions of these three language families from agricultural homelands in China, at different times and over different geographic ranges. Austro-Asiatic spread west and south from southern China into the Indian subcontinent and Malay Peninsula (46), Sino-Tibetan spread from the Yellow River or Sichuan into Burma and the Himalayas (47, 48). Much of the southward expansion of the Tai languages, like that of the Hmong-Mien (Miao-Yao) languages, has been within historic times. Austro-Asiatic languages are especially diverse, suggesting that they were the first of these three families to expand. They occur today almost entirely south of the political border of China, raising the possibility that they too originated in southern China, but were then largely replaced there by later expansions of Sino-Tibetan and Tai.
4. Uto-Aztecan. Maize, beans, and linguistic evidence suggest strongly that agriculture based on Mexican domesticates reached the southwestern United States from northern Mesoamerica with speakers of Uto-Aztecan languages (49–51). The principal discordance is that the northernmost groups of Uto-Aztecans (Numic, Tübatulabal, and Takic) are desert hunter-gatherers in the Great Basin and southern California, leading to the former assumption that Uto-Aztecan languages originated among northern desert hunter-gatherers who spread south and became farmers. More likely, as Hill has recently argued (49), northward-expanding Uto-Aztecan farmers reverted to hunting and gathering when they reached habitats either unsuitable for agriculture or rendered marginal by drought or agricultural over-exploitation, just as Austronesian farmers did in southern New Zealand when they entered a climate zone unsuitable for their main crop, the sweet potato.
5. Oto-Manguean, Mixe-Zoquean, Mayan. Oto-Manguean has the widest geographic range of any language family within the Mesoamerican agricultural homeland, spanning a distance of 1300 km from Mesoamerica's northwest boundary to its southeast boundary, although that range is still small by Old World standards. The reconstructed Proto-Oto-Manguean language, as well as Proto-Mayan and Proto-Mixe-Zoquean, includes terms for the major Mesoamerican crops, especially maize, supporting the hypothesis of an agricultural expansion. So-called glottochronological calculations of language family time depths (43, 52) suggest that all four of these Mesoamerican families—Uto-Aztecan, Oto-Manguean, Mixe-Zoquean, and Mayan—spread initially between roughly 3000 and 1500 B.C. (53), a span that overlaps with the archaeological time span (~2500 to 1500 B.C.) for the beginnings of agricultural intensification and sedentary village life in Mesoamerica (54).
6. New Guinea Highlands. By far the greatest linguistic diversity in the modern world occurs on the island of New Guinea, with 1000 of the modern world's 6000 languages, and with dozens of language isolates or families that have no demonstrable relationship to each other or to any language outside New Guinea. Recent linguistic studies suggest that at least half of those 1000 languages belong to a family (the Trans-New-Guinea family) whose spread may have been driven by agricultural origins in the New Guinea Highlands (55). The principal uncertainties concern the age of agricultural origins in the Highlands (as early as 7000 B.C. or as late as 4000 B.C., perhaps) (56–58), the identity of the first staple crops, and the linguistic limits of the Trans-New-Guinea family.
7. Japanese. Around 400 B.C., intensive rice agriculture, new pottery styles, and new tools, all based on Korean models, appeared on the southwestmost Japanese island of Kyushu near Korea and spread northeast up the Japanese archipelago. Genes and skeletons of the modern Japanese suggest that they arose as a hybrid population between arriving Korean rice farmers and a prior Japanese population similar to the modern Ainu and responsible for Japan's earlier Jomon pottery. Modern southwest-to-northeast gene clines in Japan and DNA extracted from ancient skeletons support this interpretation (59, 60). Japanese origins would thus rival Bantu origins as the most concordant and unequivocal example of an agricultural expansion, were it not for the flagrant discordance of the linguistic evidence. If Korean farmers really did become dominant in Japan as recently as 400 B.C., one might have expected the modern Japanese and Korean languages to be as closely similar as other languages that diverged at such a recent date (e.g., German and Swedish), whereas their relationship is in fact much more distant.
The likely explanation is language replacement in the Korean homeland. Early Korea consisted of three kingdoms with distinct languages. The modern Korean language is derived from that of the ancient Korean kingdom of Silla, the kingdom that unified Korea. However, the now-extinct language of one of the two ancient Korean kingdoms that Silla defeated, Koguryo, was much more similar to Old Japanese than is Sillan or modern Korean (61). Thus, a Koguryo-like language may have been spoken by the Korean farmers arriving in Japan, may have evolved into modern Japanese, and may have been replaced in Korea itself by Sillan that evolved into modern Korean.
8. Austronesian. Detailed archaeological evidence demonstrates the colonization of Taiwan by Neolithic pottery-making and rice-growing farmers from South China before 3000 B.C., followed by the spread of farming, pottery, and Neolithic tools to the Philippines (2000 to 1500 B.C.), then southwest to the Southeast Asian mainland and to Madagascar, and then east through Indonesia out across the Pacific to the furthest islands of Polynesia, eventually reaching New Zealand by about 1200 A.D. (23, 24, 27). In terms of distance covered, this was the world's largest pre-historic agricultural expansion, and it rivals the Bantu expansion in the degree of detail of its linguistic reconstruction (62, 63). Austronesian primary subgroups are concentrated in the Taiwan homeland, just as Niger-Congo primary subgroups are concentrated in the West African homeland. These facts suggest that colonists derived ultimately from Austronesian-speaking farmers of coastal South China replaced or hybridized with the original population of the Philippines and Indonesia (related to modern Philippine Negritos, New Guineans, and Aboriginal Australians), and that language shift and hybridization were especially complex when spreading Austronesians encountered established dense populations in the New Guinea area and Northern Melanesia.
This interpretation faces three objections, at least with respect to Southeast Asia (the progression of human settlement into Remote Oceania—Polynesia, Micronesia and eastern Melanesia—is easiest to interpret because Austronesians were the first human population there). The most obvious objection is the absence of languages related to Austronesian in coastal South China today; an equally obvious explanation may be replacement there by expanding Sino-Tibetan speakers. A second issue is that rice of subtropical South Chinese origin was abandoned and tropical crops were domesticated or adopted when the expansion entered the equatorial tropics; this shift strikes us as an entirely expected development. Not a problem. A third issue is genetic studies interpreted to suggest genetic divergence between populations in what are now southern China and Island Austronesia long before 4000 B.C. (64), but the molecular clock calculations underlying that interpretation are controversial, and a Taiwan homeland for Austronesians is not ruled out by other genetic analyses (65–67).
9. Dravidian. Food production reached South India at about 3000 BC, partly through the spread of Fertile Crescent and Sahel domesticates via the Indus Valley and the northwestern Deccan, and partly through a simultaneous spread of rice cultivation from Southeast Asia with speakers of Austro-Asiatic (Mundaic) languages. In addition to these undoubted spreads of crops into India from elsewhere, Fuller (68) has recently argued for primary (independent) origins of rice, millet, and gram domestication in the Ganges Valley and South India.
The Dravidian language family is concentrated in South India, with one distinctive outlier (Brahui) far to the northwest in Pakistan, and perhaps an even more distinctive extinct outlier (Elamite) much further to the northwest in southwest Iran (Elamite's relation to Dravidian languages is debated) (69). Either Dravidian languages are the original languages of much of the Indian subcontinent or they arose to the west and spread at about 3000 B.C. with Fertile Crescent domesticates into the Indian subcontinent, subsequently becoming extinct in their homeland. If the latter interpretation were correct, then one would have to assume either clinal gene dilution or else language shift to explain why South Indians today are phenotypically and genetically so unlike peoples of the Fertile Crescent. Thus, for South Asian early agriculture, both the archaeological and the linguistic records remain equivocal.
10. Afro-Asiatic. This language family consists of six branches, five (including Ancient Egyptian) confined to North Africa, one (Semitic) also extending in ancient times to Southwest Asia. That distribution suggests an African origin for the family, whose Semitic branch might then have spread into Southwest Asia. But the overwhelming archaeologically attested flow of domesticated crops and animals from Neolithic times onward, into Egypt and through the Arabian Peninsula into Ethiopia, is out of Southwest Asia rather than out of Africa. That would make it surprising for Semitic languages to have spread against that stream.
There are two principal competing hypotheses for the origin of Afro-Asiatic. One, based on reconstruction of early vocabulary for cultural and environmental referents, places the homeland in the Levant during the earliest Neolithic (the late Natufian culture, 9500 B.C.) (32, 70, 71), with a subsequent two-pronged spread by 5000 B.C. that is well documented archaeologically: mixed farming across the Nile into Egypt and North Africa, giving rise to the Egyptian and Berber branches of Afro-Asiatic languages, and sheep- and goat-based pastoralism from western Arabia across the Red Sea into Ethiopia and Sudan, giving rise to the Cushitic, Omotic, and Chadic branches (Semitic spread into Ethiopia much later). That Southwest Asian origin would now be masked by language replacement in the homeland, including the spread of the Semitic branch of Afro-Asiatic languages (including Akkadian or Babylonian, Aramaic, and Arabic) in historic times. The other hypothesis, reflecting Afro-Asiatic language subgrouping but with no clear archaeological support, favors a homeland in northeastern Africa (72, 73). That African origin would imply a preagricultural spread for Afro-Asiatic, perhaps with population movement into a wetter early Holocene Sahara.
11. Indo-European. We have saved for last the most intensively studied, yet still the most recalcitrant, problem of historical linguistics: the origin of the Indo-European language family, distributed before 1492 A.D. from Ireland east to the Indian subcontinent and (as represented by the extinct Tocharian languages) western China. Unlike the Niger-Congo and Austronesian language families, each consisting of about a thousand languages that sometimes intergrade geographically, the Indo-European language family contains only 144 languages divided among 11 markedly distinct branches. These and other facts suggest that the task of reconstructing Indo-European origins is complicated by massive extinctions of Indo-European languages in the past, resulting from the expansions of a few highly successful subgroups (Germanic, Romance, Slavic, and Indo-Iranian).

The two main competing hypotheses of Indo-European origins both face severe difficulties. One hypothesis views Proto-Indo-European as having been spoken in the steppes north of the Black Sea by horse-riding nomadic pastoralists, whose supposed domestication of the horse and invention of the wheel around 4000 B.C. enabled them to expand militarily (74–76). But objections include that horse domestication and riding may not have begun until thousands of years later (77); that it is hard to understand (perhaps even inconceivable) how steppe pastoralists could have imposed their language on so much of Europe west of the steppes (78); and that even linguists who reject glottochronology agree that Indo-European languages (including Anatolian) are so different from one another that their divergence probably began before 4000 B.C. (31).

The other hypothesis, based on the recognition that the extinct Anatolian languages (including Hittite and Luvian, the probable language of Troy) represent the most distinctive branch and hence the earliest documented branching in the family tree, views Proto-Indo-European (or, more strictly speaking, Proto-Indo-Hittite) as a language of Neolithic Anatolian farmers who carried Fertile Crescent domesticates west into Europe, east to the Indus Valley, and north and then east across the Central Asian steppes beginning around 7000 to 6000 B.C. (32, 78–80). But objections include that the reconstructed Proto-Indo-European lexicon has a strong bias toward domesticated animals rather than crops (81, 82) and that reconstructed Proto-Indo-European words relating to wheels and wheeled vehicles suggest (some would say "prove") late Indo-European origins around the time of the invention of the wheel (~4000 B.C.) (76). Even we two authors of this paper have differing views on this issue.

Future Directions
We mentioned at the outset that study of the first agricultural expansions requires interdisciplinary research synthesizing five types of evidence. To resolve the many controversies concerning agricultural expansions, we need new evidence of all five types. Archaeological evidence of the first farmers is basic to many questions, such as the distinction between primary and secondary homelands of agriculture (83): Did agriculture really arise independently in Ethiopia, the Sahel, tropical West Africa, South India, and Amazonia? We need a more balanced record of the earliest crops and livestock, their wild relatives, and their dates and places of domestication, so that regions poorly known in this respect can take their place alongside the better understood Fertile Crescent (9). Detailed studies of gene gradients similar to those available for Europe and the Pacific are needed for other parts of the world; that information will be especially difficult to obtain in the New World, because so many Native American populations have disappeared or shifted in the last 500 years. Studies of ancient skeletons and of ancient DNA may give us snapshots of human distributions at known times in the past.

Most importantly, given that genetic data can, in theory, provide an ultimate test of whether farming systems and languages spread with or without people, it is essential to understand more about how genetic data should be interpreted in terms of human history. Problems with natural selection, differing rates of mutation, the effects of population bottlenecks on stochastic loss of lineages, and the modeling of clinal variation across geographical space are behind many of the current debates between geneticists, particularly in Europe (17, 84, 85) and Austronesia (64–67). Conflict in these fields is the main reason why this review is focused on languages and archaeology, rather than genetics. Early farming systems and languages have clearly spread, probably on many occasions in historical association, and we believe that human populations have spread too, but detailed documentation of this inference still lies in the future.

We also need more studies of languages themselves. Hundreds of historically important languages remain poorly described, efforts to trace so-called deep language relationships (i.e., relations between languages that diverged long ago) remain highly controversial, and relationships of New World languages are especially controversial (43, 86, 87), due in part to the scale of loss and replacement since 1500. Fortunately, linguists are today concerned with modeling the formation of linguistic diversity in time and through space (88), and this is a development to be applauded.

Environmental issues also arise, for not all early farmers underwent territorial expansion. The Mixe-Zoqueans essentially stayed at home, as did speakers of languages of the Caucasus and also the Hmong-Mien, before their recent movements into Southeast Asia. Evidently, the early spreads of farmers and their languages depended on being in the right place at the right time. Relevant factors would have included availability of new lands nearby into which to spread (pull factors) and perhaps resource shortfalls at home due to climate changes or prior resource mismanagement (push factors).

To extract reliable conclusions from all this evidence will require comparative research on a worldwide scale within multiple disciplines. It is quite a challenge, but a uniquely fascinating one.

References and Notes

* 1. B. Smith, The Emergence of Agriculture (Scientific American, Washington D.C., 1995).
* 2. D. Harris, Ed., The Origins and Spread of Agriculture and Pastoralism in Eurasia (Univ. College of London Press, London, 1996).
* 3. A. Damania et al., Eds, The Origins of Agriculture and Crop Domestication (International Center for Agricultural Research in the Dry Areas, Aleppo, Syria, 1998).
* 4. J. Diamond, Guns, Germs and Steel (Norton, New York, 1997).
* 5. The Transition to Agriculture in the Old World, O. Bar-Yosef, Ed., special issue of Rev. Archaeol., 19 (no. 2), 1998).
* 6. D. Piperno, D. Pearsall, The Origins of Agriculture in the Lowland Neotropics (Academic Press, San Diego, CA, 1998).
* 7. B. Smith, Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 98, 1324 (1998).
* 8. M. van der Veen, Ed., The Exploitation of Plant Resources in Ancient Africa (Kluwer Academic, New York, 1999).
* 9. D. Zohary, M. Hopf, Domestication of Plants in the Old World (Clarendon, Oxford, ed. 3, 2000).
* 10. P. Bellwood, Ann. Rev. Anthropol. 30, 181 (2001). [CrossRef] [Web of Science]
* 11. P. Bellwood, C. Renfrew, Eds., Examining the Language/Farming Dispersal Hypothesis (McDonald Institute for Archaeological Research, Cambridge, 2003).
* 12. P. Bellwood, in (2), pp. 465–498.
* 13. C. Renfrew, in (2), pp. 70–92. Renfrew has been one of the most active researchers in favor of strong linkages between the spreading of early farmers and language families, as discussed here, especially for Indo-European and other western Eurasian langage families. See (11, 36, 78, 80) and further references to Renfrew's work therein.
* 14. L. L. Cavalli-Sforza, F. Cavalli-Sforza, The Great Human Diasporas (Addison-Wesley, Reading, PA, 1995).
* 15. A. Whittle, Europe in the Neolithic (Cambridge Univ. Press, Cambridge, 1996).
* 16. A. J. Ammerman, L. L. Cavalli-Sforza, The Neolithic Transition and the Genetics of Populations in Europe (Princeton Univ. Press, Princeton, NJ, 1984).
* 17. L. Chikhi et al., Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 99, 11008 (2002).[Abstract/Free Full Text]
* 18. E. W. Hill, M. A. Jobling, D. G. Bradley, Nature 404, 351 (2000). [CrossRef] [Medline]
* 19. C. B. Bousman, African Archaeol. Rev. 15, 133 (1998).
* 20. C. Ehret, An African Classical Age (Univ. Press of Virginia, Charlottesville, VA, 1998).
* 21. J. F. Downs, Animal Husbandry in Navajo Society and Culture (Univ. of California Press, Berkeley, CA, 1964).
* 22. D. H. Snow in Farmers, Hunters and Colonists, K. A. Spielmann Ed. (Univ. of Arizona Press, Tucson, AZ, 1991), pp. 71–88.
* 23. P. V. Kirch, On the Road of the Winds (Univ. of California Press, Berkeley, CA, 2000).
* 24. P. Bellwood The Polynesians (Thames and Hudson, London, 1987).
* 25. A. Anderson, Prodigious Birds (Cambridge Univ. Press, Cambridge, 1989).
* 26. V. T. King, The Peoples of Borneo (Blackwell, Oxford, 1993).
* 27. P. Bellwood, Prehistory of the Indo-Malaysian Archipelago (Univ. of Hawaii Press, Honolulu, rev. ed., 1997).
* 28. L. L. Cavalli-Sforza, P. Menozzi, A. Piazza, The History and Geography of Human Genes, (Princeton Univ. Press, Princeton, NJ, 1994).
* 29. M. Ross, in Archaeology and Language I, R. Blench and M. Spriggs, Eds. (Routledge, London, 1997), pp. 209–261.
* 30. L. Reid, in Language Contact and Change in the Austronesian World, T. Dutton, D. Tryon, Eds. (Mouton de Gruyter, Berlin, 1994), pp. 443–76.
* 31. R. Drews, Ed., J. Indo-European Studies Mono. 38, "Greater Anatolia and the Indo-Hittite Language Family" (Institute for the Study of Man, Washington, DC, 2001).
* 32. A. Dolgopolsky, Mediterranean Lang. Rev. 6, 230 (1993).
* 33. D. Dumond, The Eskimos and Aleuts (Thames and Hudson, London, 1987).
* 34. M. Fortescue, Language Relations across Bering Strait (Cassell, London, 1998).
* 35. R. G. Matson, in (11), chap. 27.
* 36. A. Sherratt, S. Sherratt, Antiquity 62, 584 (1988). [Web of Science]
* 37. C. Renfrew, Cambridge Archaeol. J. 10, 7 (2000).
* 38. P. Bellwood, in Archaeology in Southeast Asia, Y. Chun-tong, L. Wai-ling, Eds. (University Museum and Art Gallery, Hong Kong, 1995), pp. 11–22.
* 39. C. Ehret, M. Posnansky, Eds. The Archaeological and Linguistic Reconstruction of African History (Univ. of California Press, Berkeley, CA, 1982).
* 40. D. Phillipson, in (11), chap. 15.
* 41. K. Williamson, R. Blench in African Languages, B. Heine, D. Nurse, Eds. (Cambridge Univ. Press, Cambridge, 2000), pp. 11–42.
* 42. P. Underhill, Ann. Hum. Genet. 65, 43 (2001). [CrossRef] [Web of Science] [Medline]
* 43. L. Campbell, American Indian Languages (Oxford Univ. Press, New York, 1997).
* 44. I. Rouse, The Tainos (Yale Univ. Press, New Haven, CT, 1992).
* 45. A. Aikhenvald, in The Amazonian Languages, R. Dixon, A. Aikhenvald, Eds. (Cambridge Univ. Press, Cambridge, 1999), p. 75.
* 46. C. Higham, The Bronze Age of Southeast Asia (Cambridge Univ. Press, Cambridge, 1996).
* 47. G. van Driem, Bull. Indo-Pacific Prehistory Assn. 18, 43 (1999).
* 48. J. Janhunen, Manchuria: An Ethnic History (Suomalais-Ugrilainen Seura, Helsinki, Finland, 1996).
* 49. J. Hill, in (11), chap. 26.
* 50. P. Bellwood, in Areal Diffusion and Genetic Inheritance: Problems in Comparative Linguistics, A. Aikhenvald, R. Dixon, Eds. (Oxford Univ. Press, Oxford, 2001), pp. 27–43.
* 51. J. Hill, Am. Anthropol. 103, 913 (2001). [CrossRef] [Web of Science]
* 52. P. Bellwood, in Time Depth in Historical Linguistics, C. Renfrew, A. McMahon, L. Trask, Eds.(McDonald Institute for Archaeological Research, Cambridge, 2000), vol. 1, pp. 109–40.
* 53. T. Kaufman, in Amazonian Linguistics, D. L. Payne, Ed. (Univ. of Texas Press, Austin, TX, 1990), pp. 13–73.
* 54. R. Adams, M. J. MacLeod, Eds, The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas (Cambridge Univ. Press, Cambridge, 2000), vol. II, part I.
* 55. A. K. Pawley, in Perspectives on the Bird's Head of Irian Jaya, Indonesia, J. Miedema, C. Ode, R. Dam, Eds. (Rodopi, Amsterdam, 1998), p. 684.
* 56. J. Golson, in Sunda and Sahul, J. Allen, J. Golson, R. Jones, Eds.(Academic Press, London, 1977), pp. 601–638.
* 57. M. Spriggs, in (2), pp. 524–537.
* 58. S. G. Haberle, A. Chepstow-Lusty, Environ. Hist. 6, 349 (2000). [CrossRef]
* 59. S. Horai et al., Am. J. Hum. Genet. 59, 579 (1996). [Web of Science] [Medline]
* 60. K. Omoto, N. Saito, Am. J. Phys. Anthropol. 102, 437 (1997). [CrossRef] [Web of Science] [Medline]
* 61. M. Hudson, Ruins of Identity (Univ. of Hawaii Press, Honolulu, 1999).
* 62. R. Blust, J. World Prehistory 9, 453 (1995). [CrossRef]
* 63. A. K. Pawley, in (11), chap. 20.
* 64. S. Oppenheimer, M. Richards, Nature 410, 166 (2001). [Medline]
* 65. T. Melton et al. Am. J. Hum. Genet. 63, 1807 (1998). [CrossRef] [Web of Science] [Medline]
* 66. E. Hagelberg, in The Archaeology of Lapita Dispersal in Oceania, G. R. Clark et al., Eds. (Pandanus, Canberra, Australia, 2001), pp. 167.
* 67. M. Hurles et al., Genetics 160, 289 (2002).[Abstract/Free Full Text]
* 68. D. Fuller, in (11), chap. 16.
* 69. V. Blazek, in Archaeology and Language IV, R. Blench, M. Spriggs, Eds.(Routledge, London, 1998), pp. 48–78.
* 70. I. Diakonoff, J. Semitic Studies 43, 219–217, (1998).
* 71. A. Militarev, in (11), chap. 12.
* 72. C. Ehret, J. African Hist. 20, 161 (1979).
* 73. C. Ehret, Reconstructing Proto-Afro-Asiatic (Univ. of California Press, Berkeley, CA, 1995).
* 74. M. Gimbutas, J. Indo-European Studies 13, 185 (1985).
* 75. J. Mallory, In Search of the Indo-Europeans (Thames and Hudson, London, 1989).
* 76. D. Anthony, Antiquity 69, 554 (1995). [Web of Science]
* 77. M. Levine, in Late Prehistoric Exploitation of the Eurasian Steppe (McDonald Institute for Archaeological Research, Cambridge, 1999), pp. 5–58.
* 78. C. Renfrew, Archaeology and Language (Jonathan Cape, London, 1987).
* 79. G. Krantz, Geographical Development of European Languages (Lang, New York, 1988).
* 80. C. Renfrew J. Indo-European Studies 27, 257 (1999).
* 81. C. Watkins, The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots (Houghton Mifflin, Boston, 1985).
* 82. J. Mallory, in Archaeology and Language I, R. Blench, M. Spriggs, Eds.(Routledge, London, 1997), pp. 93–121.
* 83. J. Diamond, Nature 418, 34 (2002). [CrossRef] [Medline]
* 84. M. Richards et al., Am J. Hum. Genet. 67, 1251 (2000). [Web of Science] [Medline]
* 85. L. Simoni et al., Am. J. Hum. Genet. 66, 262 (2000). [CrossRef] [Web of Science] [Medline]
* 86. J. Greenberg, Language in the Americas (Stanford Univ. Press, Stanford, CA, 1987).
* 87. M. Ruhlen, A Guide to the World's Languages (Stanford Univ. Press, Stanford, CA, 1987), vol. 1.
* 88. D. Nettle, Linguistic Diversity (Oxford Univ. Press, Oxford, 1999).
* 89. Encyclopaedia Britannica (Encyclopedia Britannica, Chicago, IL, ed. 15, 1987), vol. 22
* 90. We thank C. Hilliker for drafting the illustrations.

You do not have the required permissions to view the files attached to this post.

 Post subject: Comparative chronological tree
Post Number:#5  PostPosted: Wed Feb 24, 2010 9:27 pm 
Supreme Member
Supreme Member

Joined: Thu Sep 24, 2009 3:12 am
Posts: 451
Gender: Male
Comparative chronological tree of European Y-chromosome and Mitochondrial DNA haplogroups

This is an approximative timeline based on the current knowledge. Some estimations are ours, when no reliable source was available. Only the most common haplogroups (in Europe) were included due to the lack of space.

 Post subject: Re: Archaeogenetics — Towards a ‘New Synthesis’?
Post Number:#6  PostPosted: Thu Feb 25, 2010 12:11 am 
Supreme Member
Supreme Member

Joined: Thu Sep 24, 2009 3:12 am
Posts: 451
Gender: Male

 Post subject: Re: Archaeogenetics — Towards a ‘New Synthesis’?
Post Number:#7  PostPosted: Thu Feb 25, 2010 7:13 am 
Senior Member
Senior Member

Joined: Tue Nov 03, 2009 9:19 pm
Posts: 119
Gender: Male
Duhet pasur kujdes me këtë hartën që tregon haplogrupet para 2000 viteve.

Haplogrupi I2a2, tek shqiptarët është në përqindje fare të vogël. Në studimin e parë ka dalë goxha shumë rreth 17%, gjë që ka qenë krejtësisht rastësi. Në studimet tjera pasuese asnjëherë nuk ka kalu 4%.

I2a2, para 2000 viteve nuk ka ekzistu fare në Ballkan. Është haplogrup tipik i atyre popullësive vllahe që erdhën së bashku me sllavët kah vitet 600-700, apo ndoshta edhe më vonë.

Psh ka një shtrirje të përbashkët mes komunitetit vlleh dhe haplogrupit I2a2 në Kroaci dhe Greqi. Po qe nevoja do hapë dhe një temë më vete për këtë çështje.

Nga ana tjetër në forumin që ke sjellë ti mbahet qëndrimi që E-V13 është ardhacak i Neolitit, ndërsa vërtetuar katërcipërisht që ka qenë në Ballkan që në mezolit, e kjo presupozon që haplogrupi para-ardhës duhet të ketë qenë gjithashtu këtu (jo i tëri, por si "diasporë"). Pra si subkladë është krijuar në Ballkan, dhe aty ku e gjejmë nëpër vende tjera janë kryesisht vende ku pellazgo-ilirët migruan.

 Post subject: Re: Archaeogenetics — Towards a ‘New Synthesis’?
Post Number:#8  PostPosted: Thu Feb 25, 2010 4:36 pm 
Supreme Member
Supreme Member

Joined: Thu Sep 24, 2009 3:12 am
Posts: 451
Gender: Male
Kolivilor wrote:
Duhet pasur kujdes me këtë hartën që tregon haplogrupet para 2000 viteve.
Haplogrupi I2a2, tek shqiptarët është në përqindje fare të vogël. Në studimin e parë ka dalë goxha shumë rreth 17%, gjë që ka qenë krejtësisht rastësi. Në studimet tjera pasuese asnjëherë nuk ka kalu 4%.
I2a2, para 2000 viteve nuk ka ekzistu fare në Ballkan. Është haplogrup tipik i atyre popullësive vllahe që erdhën së bashku me sllavët kah vitet 600-700, apo ndoshta edhe më vonë.Psh ka një shtrirje të përbashkët mes komunitetit vlleh dhe haplogrupit I2a2 në Kroaci dhe Greqi. Po qe nevoja do hapë dhe një temë më vete për këtë çështje.Nga ana tjetër në forumin që ke sjellë ti mbahet qëndrimi që E-V13 është ardhacak i Neolitit, ndërsa vërtetuar katërcipërisht që ka qenë në Ballkan që në mezolit, e kjo presupozon që haplogrupi para-ardhës duhet të ketë qenë gjithashtu këtu (jo i tëri, por si "diasporë"). Pra si subkladë është krijuar në Ballkan, dhe aty ku e gjejmë nëpër vende tjera janë kryesisht vende ku pellazgo-ilirët migruan.

Do të të lutesha me sjellë burimet se ku i keni lexuar ju këto gjëra. Kam mundësinë që të shoh falas
botimet në revista më të mira të mjeksisë dhe gjenetikës.
Fillimisht do të doja të hidhja të gjithë botimet këtu, pastaj është e lehtë të nxirren përfundime.

Për sa i përket E-V 13 na mjafton dhe tepron që ne kemi % më të lartë në Europë. Dhe jo vetëm kaq! Edhe përqindjet e tjera tregojnë shumë, por duhen kuptuar mirë dhe pa u nxituar.
Nga ana tjetër të gjithë vijmë nga diku dhe shkojmë diku, por ka më shumë rëndësi ajo çka bëjmë, ku dhe si e bëjmë!
Prandaj dua të qartësoj se vendosja e këtyre botimeve këtu, ka si qellim qartësimin e shumë mendime brenda dhe jashtë Shqipërisë se cilët janë banorët që sot banojnë Shqipërinë.
Ky qellim ka shumë rëndësi dhe për historinë tonë, kur dihet mirë se çfarë kanë hequr dhe vuajnë shqiptarët nga
ideologji kanibaleske që kanë si bazë mitet dhe deliriumin , urrejtjen ndaj nesh dhe jetës në përgjithësi, ideologjitë se ne si shqiptarë jemi "mbeturina" pushtuesish etj etj.
Shpresoj që t'i vij në ndihmë dhe punës që bëjnë anëtarë të tjerë rreth gjuhës, arkeologjisë, historisë, antropologjisë etj.

P.s Sa për hartat, ato janë një veshje teorish që i bëhen fakteve gjenetike. Ndoshta gabohem, por më duket se në ndonjë pjesë qepja e kësaj veshje nuk mban! :)

 Post subject: Re: Archaeogenetics — Towards a ‘New Synthesis’?
Post Number:#9  PostPosted: Thu Feb 25, 2010 4:47 pm 
Supreme Member
Supreme Member

Joined: Thu Sep 24, 2009 3:12 am
Posts: 451
Gender: Male
Phoenix wrote:

Haplogroup E1b1b (Y-DNA)
Haplogroup E1b1b (formerly E3b) represents the last major migration out of Africa into Europe.
It is believed to have first appeared in the Horn of Africa or southern Africa approximately 26,000 years ago and dispersed to the Middle East during the Upper Paleolithic and Mesolithic periods.

On the European continent it has the highest concentration in north-west Greece, Albania and Kosovo, then fading around the Balkans, the rest of Greece and Western Turkey. Outside Europe, it is also found in most of the Middle East, northern and eastern Africa, especially in Morocco, Lybia, Egypt Yemen, Somalia, Ethiopia and South Africa.

The vast majority of Europeans and Near Easterners belong to E1b1b1a (or E-M78, formerly E3b1a).
E-M78 is thought to migrated out of Egypt in the early Neolithic to colonise the Levant, Anatolia and Greece, where it mixed with the J2 inhabitants.
E-M78 then evolved into 4 main branches : E1b1b1a1 (E-V12), E1b1b1a2 (E-V13), E1b1b1a3 (E-V22) and E1b1b1a4 (E-V65), each further subdivided in "a" and "b" subclades.

E-M78 from the Near East settled in northern Greece circa 8,500 years ago, launching the Thessalian Neolithic (6500-2500 BCE).
E-V13 could have originated in Thessaly around 8,000 years ago, before expanding towards the Balkans.
In the following millennia, the expansion of E-V13 correlates with the spread of Linear Pottery culture (5500-4500 BCE) from the Balkans to Central Europe and Germany. Owing to this early introduction to Europe, E-V13 is now by far the most common E subclade found among Europeans.

E-V13 is also associated with the ancient Greek expansion and colonisation.
Outside of the Balkans and Central Europe, it is particularly common in Southern Italy, Cyprus and Southern France, all part of the Classcial ancient Greek world.

E-V22 is the predominant subclade in the Levant and is therefore associated with the Phoenicians and Jews.
It is also common in Egypt, where it might have originated.
The Phoenicians spread E-V22 to Sicily, Sardinia, southern Spain and the Maghreb, and the Jews to Spain and Italy. Approximately half of Spanish and Italian E are V-22 (Jewish-Phoenician), and the other half V-13 (Greek).

E-V12 is the most common subclade of M78 in Egypt.
Its low presence around Greece and Anatolia indicates that it probably already existed when E moved there in the early Neolithic.

E-V65 is found in North Africa, with a maximum frequency in Lybia, then Morocco. It is also likely to have originated in Egypt.
In Europe it is found at low frequencies in Greece and Sicily, but interestingly makes up one fourth of Sardinian E.
It could be due to immigration from the Phoenician colonies in the Maghreb to Sardinia (the Sardinian haplogroup I2a1 is also present at low frequencies along the coast of Algeria and Tunisia, confirming exchanges of population between the two regions, maybe when both were Phoenician colonies).

E1b1b1b (E-M81, formerly E3b1b) is characteristic of the Berbers of North-West Africa. In some parts of Morocco E1b1b1b can peak at 80% of the population.
This sub-hapolgroup is also found in Iberia, Italy and southern France, with the highest concentrations in southern Portugal (12%) and decreasing as we move north.

Haplogrupi E1b1b (Y-DNA)
Haplogrupi E1b1b ( E3b i mëparshëm), paraqet migrimin më të madh nga Afrika në Europë.
Besohet të jetë shfaqur në “Bririn” e Afrikës rreth 26.000 vjet më parë dhe të jetë përhapur në Lindjen e Mesme gjatë Periudhave të Paleolitit të Lartë dhe Mezolitit.
Në kontinentin Europian, ky haplogrup ka përqindjen më të lartë në Vendbanimet Etnike të shqiptarëve, duke u zbehur përreth Gadishullit Ballkanik, në pjesën e mbetur të Greqisë dhe Turqinë perendimore.
Jashtë Europe, gjendet gjithashtu në pjesën më të madhe të Lindjes së Mesme, në Afriken veriore dhe lindore, veçanërisht në Marok, Libi, Egypt, Yemen, Somali, Etiopi dhe Afrikën e Jugut.
Pjesa më e madhe e europianëve dhe banorëve të lindjes së afërt i përkasin haplogrupit E1b1b1a (ose E-M 78, i mëparshmi E3b1a. E-M 78 mendohet të ketë migruar nga Egjipti në Neolitin e Hershëm me kolonizuar Lindjen e Mesme, Anadollinë dhe pjesën jugore të gadishullit Illirik, ku u perzie me banorët e haplogrupit J2 (Etruskët dhe minoasit kanë qenë mbartës të këtij haplogrupi).
Nga E-M 78 u zhvilluan 4 degë:
1. E1b1b1a1 (E-V12)
2. E1b1b1a2 (E-V13)
3. E1b1b1a3 (E-V22)
4. E1b1b1a4 (E-V65)

Që në vetvete u nëndanë në nënklasat “a” dhe “b”.
E-M 78 nga Lindja e mesme u vendos në hapësirat ku ndodhet e sotmja Greqia veriore , rreth 8.500 vjet më parë, duke lëshuar Noelitin Thesalian(6500-2500 v.p.k). E-13 mund të ketë origjinën në Thessali rreth 8000 vjet më parë, para se të përhapej në të gjithë gadishullin.
Në mijëvjeçarin që ndoqi, zgjerimi i E-V13 bashkëlidhet dhe me përhapjen e kulturës së Qeramikës Lineare (5500-4500 v.p.k) nga Ballkani drejt qendrës së Europës dhe hapësirave ku shtrihet Gjermania e sotme. Nga futja e hershme në Europë, E-V13 është nënklasa e gjetur shpesh midis Europianëve.
E-V 13 gjithashtu është i lidhur me zgjerimin dhe kolonizimin e “Grekërve të Lashtë”. Jashtë ujdhesës ballkanikë dhe Europës qendrore, ky haplogrup është veçanërisht i shpeshtë në Italinë e Jugut, Qipro dhe Francën e Jugut, të gjitha pjesë të botës klassike të “Grekërve të Lashtë”.

E-V 22 është nënklasa më zotëruese në LM, kështu që është e lidhur me Fenikasit dhe Hebenjt. Është gjiithashtu i shpeshtë në Egjipt, nga ku mund të ketë origjinën. Fenikasit përhapen E-V 22 në Siçili, Sardenjë, Spanjën e Jugut dhe në Magreb dhe hebrenjt e përhapen në Spanjë dhe Itali. Përafërsisht gjysma e haplogrupit E spanjoll dhe italian janë V-22 (Hebre-Fenikas) dhe V-13 (“Graek” ose...).

E-V 12 është nënklasa më e shpeshtë e M78 në Egjipt. Prania e tij, e ulët përreth Greqisë së sotme dhe Anadollit tregon që kjo nënklasë ishte shfaqur tashmë kur E lëvizi atje në Neolitin e hershëm.

E-V 65 gjendet në Afrikën e Veriut, me shpeshtësinë më të madhe në Libi dhe Marok. Është gjithashtu e mundur që kjo nënklasë të jetë lindur në Egjipt. Në Europë është gjendur më shpeshtësi të ulet në Greqi dhe Siçili, por çuditërisht përbën ¼ të E-së Sarde. Ndoshta ka të bëje me migrimin prej kolonive Fenikase në Magreb drejt Sardenjës ( Haplogrupi Sard I2a1 është gjithashtu i pranishëm më shpeshtësi të ulet përgjatë brigjeve të Algjerisë dhe Tunizisë, duke vërtetuar shkëmbimim e popullsive në mënyrë të ndërsjelltë, ndoshta kur të dyja ishin koloni fenikase)

E1b1b1b (E-M81, i mëparshmi E3b1b) është veçori e berberëve të Afrikës veri-perindimore. Në disa pjesë të Marokut E1b1b1b mund të arrijë majen e 80% të popullsisë. Ky nën-haplogrup është gjendur gjithashtu edhe në Iberi, Itali dhe Francën e Jugut, më përqendrimin më të madh në Portugalinë e Jugut (12%)
dhe duke u zvogëluar drejt veriut.

Zgjerimi i haplogrupit E prej Afrikës në Europë, nga para-Neoliti tek kolonizimet Fenikase (9500-800 p.e.s)

 Post subject: Re: Archaeogenetics — Towards a ‘New Synthesis’?
Post Number:#10  PostPosted: Thu Feb 25, 2010 6:28 pm 
Senior Member
Senior Member

Joined: Tue Nov 03, 2009 9:19 pm
Posts: 119
Gender: Male
Ky studim e nxjerr E-V13 me prejardhje Mezolitike. ... 1YU7G0uW2Q

Së dyti, këto harta që i kanë bërë janë krejt ndryshe nga shtrirja e E-V13. E-V13 shtrihet deri në Bellorusi, Vende baltike, Finlandë, Laplandë, Kamçatka.
Nëse E-V13 erdhi në Neolit, dhe solli bujqësinë, unë kuptoj ça kërkoi bujqësia atje në akullnajat e Laplandës e Kamçatkës, ku edhe sot nuk mbillet dot një farë grurë.
Shtrirja e haplogrupit E-V13 është në përputhje të plotë me migrimin pasakullnajor nga vendet ku ishin strehuar në Europë (Ballkani).

Prania e këtij haplogrupi në Portugali, me një shkëputje territoriale nga ne këndej, është në përputhje të plotë me të dhënat tjera që R1b erdhi nga Azia dhe u hyri për midis, rreth viteve 2.000 - 1.500.

 Post subject: Re: Archaeogenetics — Towards a ‘New Synthesis’?
Post Number:#11  PostPosted: Thu Feb 25, 2010 6:32 pm 
Senior Member
Senior Member

Joined: Tue Nov 03, 2009 9:19 pm
Posts: 119
Gender: Male
Së dyti nuk di nëse të keqkuptova unë, apo ti me të vërtetë nuk i jep shumë rëndësi se kush erdhi kur erdhi dhe ku erdhi??

Paj kjo është historia: lëvizje popujsh, gjenocide, vrasje, skllavërime, pushtime. Heqi këto, dhe ti ke hequr historinë.

Problemi me I2a2 është se kroatët e kanë me shumicë sidomos në Dalmaci, dhe po mundohen me nxjerr me prejardhje që nga Paleoliti, dhe si një haplogrup ilir. Realiteti është që përqindja më e madhe e këtij haplogrupi është në zonat dalmatine ku ka pas me shumicë vlleh (Morlakë), të ardhur nga Moldavia tok me sllavët, ndërsa një epiqendër tjetër e këtij haplogrupi është pikërisht në Moldavi. Kjo nuk është koinçidencë.

Nëse kroatët janë 10% Edhe J2, kurse 70% I2a2, dhe nëse gjithë këto janë haplogrupe ilire, unë nuk kuptoj qysh osht e mundun këta me kanë ma ilirë se na, kurse as shqip nuk folin. Gjuha ruhet aty ku ka më tepër pastërti, sidomos në rastin tonë kjo është e qartë.

 Post subject: Re: Archaeogenetics — Towards a ‘New Synthesis’?
Post Number:#12  PostPosted: Thu Feb 25, 2010 9:51 pm 
Supreme Member
Supreme Member

Joined: Thu Sep 24, 2009 3:12 am
Posts: 451
Gender: Male
Kolivilor wrote:
Së dyti nuk di nëse të keqkuptova unë, apo ti me të vërtetë nuk i jep shumë rëndësi se kush erdhi kur erdhi dhe ku erdhi??

Paj kjo është historia: lëvizje popujsh, gjenocide, vrasje, skllavërime, pushtime. Heqi këto, dhe ti ke hequr historinë.

Problemi me I2a2 është se kroatët e kanë me shumicë sidomos në Dalmaci, dhe po mundohen me nxjerr me prejardhje që nga Paleoliti, dhe si një haplogrup ilir. Realiteti është që përqindja më e madhe e këtij haplogrupi është në zonat dalmatine ku ka pas me shumicë vlleh (Morlakë), të ardhur nga Moldavia tok me sllavët, ndërsa një epiqendër tjetër e këtij haplogrupi është pikërisht në Moldavi. Kjo nuk është koinçidencë.

Nëse kroatët janë 10% Edhe J2, kurse 70% I2a2, dhe nëse gjithë këto janë haplogrupe ilire, unë nuk kuptoj qysh osht e mundun këta me kanë ma ilirë se na, kurse as shqip nuk folin. Gjuha ruhet aty ku ka më tepër pastërti, sidomos në rastin tonë kjo është e qartë.

Për këtë gjë mund të ketë një përgjigje mund të ketë shëmbuj, por nëse është kështu kroatën e sotëm e kanë lënë "pasaportën Ilire"
për atë sllave.
Tani dihet se ëmërtimet në ballkan janë shumë të politizuara dhe të ngatërruara nga fetë dhe faktorë të tjerë.

Po ju sjell 2 foto nga libri :"Le radici prime dell'Europa: gli intrecci genetici, linguistici, storici", e gjen dhe në googlebook, por jo të plotë.


Ndërsa për Arumunët gjeta një studim që flet për ta në këtë link: ... /HTMLSTART

 Post subject: Historia e Shqipërisë dhe Lashtësia!
Post Number:#13  PostPosted: Thu Feb 25, 2010 11:57 pm 
Supreme Member
Supreme Member

Joined: Thu Sep 24, 2009 3:12 am
Posts: 451
Gender: Male
Shfaqja e shoqerise njerezore.

Gjurmët më të hershme të jetës njerëzore
Historia e shoqërisë njerëzore fillon që në kohën kur nga kopeja e majmunëve antropoidë u formuan grupet e para të njerëzve primigjenë. Kjo ndarje e njeriut nga bota e kafshëve u krye nëpërmjet një procesi shumë të gjatë, të ndërlikuar dhe të papërsëritshëm.
Periudha më e hershme e zhvillimit të kësaj shoqërie primitive njihet arkeologjikisht me emrin e paleolitit (nga greqishtja palaios - i vjetër, lithos - gur) dhe përfshin periudhën afërsisht nga 1 500 000 deri në 10 000 vjet më parë. Kjo epokë ndahet nga ana e saj në paleolit të ulët, të mesëm dhe të lartë.
Në vendin tonë nuk janë zbuluar mbeturina kulturore nga paleoliti i ulët, që zë një pjesë të madhe të epokës së pleistocenit e vjen deri në kohën e vërshimit të akullnajave Riss.
Gjurmët më të hershme të qenies së njeriut në territorin e Shqipërisë shfaqen në periudhën musteriane, që i përket paleolitit të mesëm (100 000-30 000 vjet më parë). Këto përfaqësohen nga vegla prej stralli të punuara mirë, me forma tipike musteriane, të cilat i kanë shërbyer njeriut primitiv për procese të ndryshme pune që lidheshin drejtpërdrejt me sigurimin e ushqimit të tij të përditshëm. Të tilla vegla, si prefëse, kruese, gërryese, etj., janë gjetur, deri më sot, në stacionin prehistorik të Xarës në rrethin e Sarandës, në stacionin e Kryegjatës, në afërsi të Apolonisë (Fier) dhe në stacionin e Gajtanit në rrethin e Shkodrës. Nga format dhe përmasat e tyre të vogla këto vegla ngjasojnë mjaft me veglat e strallit të zbuluara në depozitimet musteriane të krahinave fqinje të Greqisë Veriore, të Thesalisë, të Malit të Zi etj.
Tipi fizik i njeriut në këtë kohë ishte ai i neandertalit . Në procesin e antropogjenezës ky tip paraqet një hallkë më të zhvilluar në krahasim me pitekantropin e paleolitit të ulët.
Dyndja nga veriu në jug e akullimit të periudhës gjeologjike Riss bëri që edhe në vendin tonë klima të pësojë ndryshime të mëdha. Në malet e larta të Shqipërisë u formuan akuj të përhershëm, që zbritën deri në lartësinë 1 000 m mbi nivelin e detit. Si pasojë e këtyre ndryshimeve klimatike ndryshoi dhe fauna e flora e vendit. Nga kafshët e vjetra qëndruan vetëm ato që mundën ta përballonin të ftohtit. Krahas tyre u shfaqën dhe kafshët karakteristike vetëm për kushtet e klimës së ftohtë. Të tilla ishin mamuthi, rinoceronti leshtor, bizoni, dreri i veriut, ariu i shpellës, hiena e shpellës, dhia e egër etj.
Të ftohtët ndikoi edhe në mënyrën e jetesës. Në luftën për të përballuar vështirësitë klimatike dhe për të mbijetuar, njeriu i kësaj kohe bëri hapa të rëndësishëm drejt përparimit; u strehua në shpella pasi triumfoi në luftën për jetë a vdekje me kafshët e egra që i kishin zënë që më përpara këto vend-strehime natyrore. U vesh duke shfrytëzuar lëkurët e kafshëve, mësoi të ndezë vetë zjarrin, të cilin e përdori me sukses kundër të ftohtit dhe bishave të egra, por sidomos për të përmirësuar strukturën e ushqimit, duke përdorur gjerësisht mishin e pjekur, i cili luajti një rol të madh në përmirësimin e mëtejshëm biologjik të tij. Zjarri qe një arritje shumë e rëndësishme për kohën, sepse i dha njeriut për të parën herë zotërimin mbi një fuqi të caktuar të natyrës, që e ndau atë përfundimisht nga bota e kafshëve.
Banorët e paleolitit të mesëm jetonin me prodhimet, që i gjenin të gatshme në natyrë dhe sidomos me gjueti, e cila përbënte edhe drejtimin kryesor të veprimtarisë së neandertalasve. Me mbledhjen e frutave dhe të zhardhokëve, me ruajtjen e zjarrit, me rritjen e fëmijëve, me përgatitjen e lëkurës për veshje, etj., merrej gruaja, ndërsa burri dilte për gjah ose merrej me përgatitjen e veglave të punës dhe të armëve. Gjuetia e kafshëve të mëdha, në kushtet e nivelit të atëhershëm, primitiv të veglave të punës, mund të bëhej vetëm në mënyrë kolektive. Në këto rrethana ajo ndihmoi shumë në forcimin e lidhjeve të brendshme midis anëtarëve të grupeve dhe së bashku me krijimin e lidhjeve të gjakut shpuri në organizimin e bashkësisë primitive.

Lindja e gjinisë matriarkale

Paleoliti i lartë është përfaqësuar shumë më gjerë. Vegla pune të kësaj periudhe janë zbuluar me shumicë në sipërfaqen e stacionit të Xarës (Xara II), në shpellën e Shën Marinës në Bogas të Sarandës, në shpellën e Konispolit, në Kryegjatë, në Rrëzë të Dajtit dhe në Gajtanin III, pra në një rreze të tillë që nënkupton shtrirjen e vendbanimeve të kësaj kohe në pjesën më të madhe të territorit të Shqipërisë. Këto materiale përbëhen kryesisht nga vegla stralli të tipit aurinjacien, të një përvoje më të përparuar teknike dhe me forma më të larmishme, kryesisht thika, kruese dhe gërryese. Së bashku me veglat prej stralli në depozitën rrëzë Dajtit janë gjetur edhe disa vegla prej kocke, të cilat në këtë kohë marrin një përdorim të gjerë krahas përsosjes së mëtejshme të punimit të strallit. Në shtresën paleolitike të shpellës së Shën Marinës përveç veglave të punës janë gjetur dhe gjurmë zjarri, si dhe fosile kafshësh të pleistocenit të vonë (capra ibex - dhi e egër), që tregojnë për një faunë të ngjashme me atë të paleolitit të mesëm, gjë që është dhe e kuptueshme, pasi klima dhe në këtë kohë vazhdoi të ishte e ftohtë dhe e lagësht si më parë.
Përparësi kanë të dhënat që janë zbuluar në shtresën më të hershme të shpellës së Konispolit I, të datuar 26 370 vjet më parë, si një seri veglash pune të përgatitura nga gur-stralli i bardhë me retush të varfër, kocka kafshësh të egra si edhe farë rrushi të egër dhe thjerrëza të karbonizuara, të cilat janë tipike për Mesdheun Lindor paraneolitik.
Gjuetia e kafshëve të egra vazhdon edhe në këtë etapë të fundit të zhvillimit paleolitik të vendit tonë, të jetë mjeti kryesor i sigurimit të ushqimit. Madje në këtë kohë përsosen dhe më tepër armët e gjuetisë si dhe format e saj. Mbledhja e prodhimeve të gatshme, gjithashtu, mbetet një nga mënyrat e sigurimit të ushqimit të përditshëm.
Gjatë kësaj epoke përfundon procesi i gjatë dhe i ndërlikuar i antropogjenezës. Nga neandertali, me tipare ende shtazore, kalohet tani në tipin e njeriut të sotëm - homo sapiens.
Si rrjedhim i përsosjes së veglave të punës prej stralli e kocke u rrit ndjeshëm mundësia e sigurimit më me shumicë të produkteve ushqimore, gjë që solli ndryshime dhe në organizimin e bashkësisë primitive.
Formohen tani grupe të qëndrueshme njerëzish të bashkuar jo vetëm nga forma e përbashkët e prodhimit, por edhe nga lidhjet e gjakut dhe nga origjina e tyre e përbashkët. Gradualisht kalohet në bërthamën e parë të organizimit shoqëror, në gjininë matriarkale. Ishte matriarkale, pasi gruaja luante rol të dorës së parë në ekonomi dhe në jetën shoqërore të kësaj bashkësie gjinore. Forma kryesore e familjes në këtë gjini ishte martesa me grupe, prej së cilës origjina e fëmijëve përcaktohej vetëm nëpërmjet nënës.
Në epokën e mezolitit (guri i mesëm) 10 000 - 7 000 vjet ndodhën ndryshime të mëdha në florën dhe në faunën e kontinentit, rrjedhimisht edhe në territorin e Ballkanit. U zhdukën të gjitha kafshët tipike të pleistocenit, si mamuthi, rinoceronti etj., kurse një pjesë e kafshëve që vazhduan të jetonin ndryshuan përhapjen gjeografike. Në kushtet e reja gjeo-klimatike, njeriu i mezolitit filloi të kalojë nga ekonomia që mbështetej në gjuetinë e mbledhjen e produkteve të gatshme, në fillimet e bujqësisë e të blegtorisë primitive.
Epoka e mezolitit dallohet nga ajo e paleolitit edhe prej veglave të punës, të cilat janë bërë nga ashkla stralli shumë të vogla me forma të rregullta gjeometrike, si trekëndësha, trapezoidale, në formë segmenti etj., me përmasa të vogla 4-6 cm, ndaj quhen mikrolite.
Në territorin e Shqipërisë vendbanime mezolitike janë zbuluar në shpellën e Konispolit (Konispol II) dhe në Kryegjatë. Në të dyja këto vendbanime veglat prej stralli janë të cilësisë shumë të mirë, kanë forma tipike mezolitike, me retush të imët të cilësisë së lartë. Në Konispol ato janë datuar saktësisht në vitet 8500 p.e.sonë (në bazë të C14).
Me epokën mezolitike lidhet pjesërisht edhe vendbanimi i Vlushës (rrethi i Skraparit), ku janë zbuluar vegla stralli tipike mezolitike. Këto vegla janë gjetur së bashku me fragmente enësh shumë primitive, fakt që e daton Vlushën në fillimet e epokës neolitike. Sidoqoftë, ato i takojnë një kulture me tradita të forta mezolitike, dhe Vlusha përfaqëson një kulturë që vë në lidhje të drejtpërdrejtë epokën e mezolitit me fillimet e epokës së neolitit. Të marra së bashku, Konispoli II, Kryegjata dhe Vlusha, përbëjnë një dëshmi të rëndësishme për formimin e kulturës neolitike në territorin e Shqipërisë.

Vendbanimet neolitike

Neoliti (nga greq. neos - i ri dhe lithos - gur) përfaqëson etapën e fundit dhe njëkohësisht më të zhvilluarën të epokës së gurit. Ai përfshin një kohë që fillon nga mijëvjeçari i shtatë dhe mbaron nga fundi i mijëvjeçarit të katërt p.e.sonë. Arkeologjikisht neoliti ndahet në tri periudha të mëdha: e hershme, e mesme dhe e vonë. Në këtë të fundit përfshihet dhe periudha e bakrit ose eneoliti (nga bashkimi i fjalës lat. eneos - bakër dhe greq. lithos - gur), që përbën etapën e fundit dhe kalimtare për epokën e bronzit.
Në këta tridhjetë vjetët e fundit janë zbuluar e gërmuar një numër i madh vendbanimesh neolitike me shtrirje gati në tërë territorin e Shqipërisë, si në Maliq, në Cakran, në Vashtëmi, në Burimas, në Podgorie, në Barç e në Dërsnik të rrethit të Korçës, në Kamnik të Kolonjës, në Blaz e Nezir të Matit, në Cakran të Fierit, në Burim, në Gradec e në Cetush të Dibrës, në Kolsh të Kukësit, në Rajcë e në Rashtan të Librazhdit e nga gjetje të rastit në pika të tjera. Më mirë është njohur e studiuar pellgu i Korçës, i cili gjatë epokës prehistorike ka pasur kushte shumë të mira gjeoklimatike. Ai paraqet sot zonën më të pasur e më të zhvilluar kulturore të neolitit si edhe pellgun ku mund të ndiqet pa ndërprerje zhvillimi i kulturës neolitike në gjithë shtrirjen e tij kohore. Materialet e gjetura në këto qendra prehistorike, krahas atyre të dala në dritë shumë kohë më parë si në Velçë të Vlorës ose rastësisht në rrethet e tjera të vendit, kanë dhënë mundësi që të njihen aspekte të ndryshme të jetës ekonomike, shoqërore dhe kulturore të banorëve neolitikë të territorit tonë, ndërsa përhapja e gjerë e këtyre vendbanimeve dhe e gjetjeve rastësore neolitike ka treguar se ky territor gjatë kësaj epoke ka qenë i banuar dendur dhe pa ndërprerje.
Jeta në vendin tonë gjatë neolitit u zhvillua në kushte shumë të përshtatshme natyrore. Klima e ftohtë dhe e lagësht e paleolitit, e cila kishte filluar që në mezolit t’i lëshonte vendin një klime më të butë, tani merr pak a shumë karakterin e klimës së sotme. Si rrjedhim edhe flora e fauna thuajse nuk ndryshojnë prej asaj të ditëve tona.
Këto rrethana të favorshme natyrore ndihmuan që vendi ynë gjatë neolitit të arrijë në një nivel të lartë zhvillimi ekonomik dhe kulturor për atë kohë. Njeriu nga skllav i natyrës, siç ishte në paleolit, shndërrohet tani, pak e nga pak, në zotërues i saj. Në këtë kohë lindin e zhvillohen forma të ndryshme të veprimtarisë prodhuese të njeriut, të cilat me plot të drejtë mund të merren si zanafilla e degëve të veçanta të ekonomisë dhe të përparimit teknik e kulturor të shoqërisë së sotme. Të tilla janë bujqësia e blegtoria, prodhimi i qeramikës, tjerrja dhe endja, teknika e ndërtimit të banesave etj. Përsoset në këtë kohë edhe teknika e punimit të veglave prej kocke dhe prej guri. Hyn në përdorim të gjerë dhe bëhet karakteristike për epokën dhe teknika e lëmimit të gurit. Nga fundi i neolitit (eneolit), për të parën herë dalin dhe veglat e objektet prej bakri, të cilat shënojnë dhe fillimet e metalurgjisë në vendin tonë.
Në këto periudha të largëta të prehistorisë, vendbanimet i ndeshim zakonisht nëpër tarraca lumore, pranë burimeve ose në vende me toka pjellore dhe të pasura me pyje që strehonin shumë kafshë të egra. Por krahas këtyre, vazhdonin të shërbenin si vendbanim edhe shpellat (shpella e Velçës, e Trenit, e Konispolit, e Blazit etj.). Banesat paraqiten dy llojesh: në formë gropash nëndhese (Cakran) dhe të tilla të ndërtuara drejt mbi tokë (Maliq, Kamnik, Kolsh etj.). Zakonisht këto kishin planimetri drejtkëndëshe dhe ishin një ose dy dhomëshe. Muret e tyre thureshin me thupra ose me kallama dhe lyheshin pastaj me baltë në njërën ose në të dy faqet e tyre. Dyshemetë ishin gjithashtu prej balte; në disa raste ato vendoseshin mbi shtroje trarësh për të izoluar lagështirën. Në Dunavec dhe në Maliq të Korçës janë zbuluar banime të ngritura mbi hunj (palafite). Mbi hunjtë vertikalë qëndronte një platformë prej trarësh të vendosur horizontalisht e mbi të ngriheshin banesat (kasollet) të shtruara me baltë. Palafiti i Maliqit ka qenë i rrethuar me një gardh që e mbronte nga vërshimi i ujit apo nga rreziqe të tjera.

Ekonomia. Lulëzimi i gjinisë matriarkale

Nga materialet e zbuluara në vendbanimet neolitike të vendit tonë del se bujqësia përbënte një nga format kryesore të prodhimit dhe sidomos tek ato bashkësi primitive që banonin në toka pjellore, si në pellgun e Korçës, në fushën e Cakranit (Fier) etj. Toka punohej cekët me shat prej guri ose briri dreri. Kjo ishte forma më primitive e punimit të tokës. Në këtë kohë mbillej gruri si dhe llojet e tjera të drithërave. Këtë e tregojnë farërat e karbonizuara të zbuluara në shtresat neolitike të Podgories, të Konispolit, të Maliqit apo në muret e banesave të lyera me baltë të përzier me byk drithërash, siç i gjejmë në vendbanimet më të hershme neolitike (Vashtëmi, Kolsh etj.).
Në depozitimet neolitike të vendit tonë, përzier me mbeturina të ndryshme të kulturës, janë zbuluar me shumicë dhe kocka bagëtish të imëta dhe të trasha, që tregojnë se krahas bujqësisë banorët neolitikë merreshin edhe me blegtori. Prej bagëtive ata siguronin qumështin, mishin, leshin, lëkurën etj. Një pjesë të këtyre produkteve ata i siguronin dhe nëpërmjet gjuetisë së kafshëve të egra, kockat dhe brirët e të cilave i ndeshim gjithashtu në qendrat e banuara të kësaj kohe. Dreri ishte një nga kafshët e egra më të parapëlqyera të gjahut, i cili përveç mishit dhe lëkurës, u siguronte bujqve primitivë edhe brirët me të cilët bënin vegla të ndryshme bujqësore, si shetër, çekanë etj., dhe që i gjejmë të përfaqësuar mirë sidomos në vendbanimin e Dunavecit e të Maliqit. Po këtu janë zbuluar edhe shumë pesha rrjetash, gropa etj., që dëshmojnë se një formë tjetër e sigurimit të ushqimit të banorëve neolitikë të Dunavecit e të Maliqit ishte dhe peshkimi.
Banorët neolitikë të vendit tonë dinin gjithashtu të tirrnin fijen dhe të endnin prej saj rroba me anë të vegjës primitive vertikale. Këtë e tregojnë rrotullat e boshtit dhe peshat për tërheqjen e fijes në vegjë, të zbuluara në Maliq e gjetkë.
Që në etapën më të hershme të neolitit shfaqen dhe enët prej balte të pjekur, që përbëjnë si kudo gjetjet më të shumta e më të rëndësishme në vendbanimet e kësaj kohe. Prodhimi primitiv i tyre ashtu si edhe ai i tekstilit dhe i prodhimeve bujqësore, ishte i lidhur me punën e gruas. Çdo bashkësi neolitike i përgatiste vetë enët sipas nevojave të saj. Ato punoheshin me dorë në forma e madhësi të ndryshme, me faqe të trasha ose të holla, me ose pa zbukurime sipas qëllimit të tyre praktik.
Zhvillimi i madh, për atë kohë, i prodhimit, i cili gjeti shprehjen e vet në shtimin e llojeve të veglave të punës dhe në përmirësimin teknik të punimit të tyre, në zhvillimin e formave të tilla të ekonomisë, siç ishin bujqësia dhe blegtoria etj., solli ndryshime dhe në organizimin shoqëror, që u pasqyrua në përmirësimin e mëtejshëm të strukturës gjinore. Gjinia matriarkale e lindur që në paleolitin e lartë dhe e zhvilluar dalëngadalë gjatë mezolitit arrin tani fazën e lulëzimit të saj. Në fushën ekonomike kjo fazë e zhvillimit gjinor ishte e lidhur kryesisht me zhvillimin e bujqësisë primitive, e cila duke qenë punë e gruas, i jepte asaj një vend me rëndësi në prodhimin shoqëror. Paraqitja e saj me figurat e shumta prej balte, dëshmon se ajo kishte një pozitë parësore në gjini. Martesa me grupe, karakteristike për periudhën e hershme të matriarkatit, zëvendësohet tani në periudhën e lulëzimit të saj me një formë të re më të përsosur, me martesën me çifte.
Gjatë gjithë kohës së neolitit, gjinia mbetet e vetmja njësi shoqërore dhe ekonomike në bashkësinë primitive. Në këtë gjini kishte jo vetëm bashkësi familjesh me çifte, por edhe një organizim pune dhe konsumi kolektiv. Puna e përbashkët i shpinte njerëzit në pronën e përbashkët mbi mjetet e prodhimit dhe mbi produktet e prodhimit.
Ndërmjet gjinive, që jetonin në afërsi të njëra-tjetrës, u vendosën gjatë kësaj periudhe marrëdhënie të tilla ekonomike e shoqërore që shpunë në formimin e bashkësive fisnore. Midis këtyre njësive të mëdha fisnore fqinje ose më të largëta, ekzistonin marrëdhënie këmbimi. Në vendbanimet tona neolitike janë ndeshur sende të sjella nga krahina të largëta, siç janë, importet e poçerisë diminiane të Thesalisë në depozitimet e vendbanimit të Cakranit apo të Kamnikut etj.

Arti dhe botëkuptimi

Arti i bujqve dhe i blegtorëve neolitikë priret drejt formave dekorative gjeometrike dhe figurative skematike.
Arti dekorativ neolitik shfaqet me tërë përmbajtjen e tij sidomos në prodhimet e poçerisë, ku shumë nga format e enëve me harmoninë dhe me elegancën e trupit të tyre i tejkalojnë kërkesat e ngushta utilitare dhe hyjnë në fushën e realizimeve artistike.
Në tërë kulturat neolitike të vendit tonë qeramika paraqitet e zbukuruar me ornamente të shumta të realizuara me teknika të ndryshme (pikturim, gërvishtje, ngulitje, inkrustim, etj.) dhe trajtime të veçanta stilistike, sipas fazave të zhvillimit përparues të saj. Motivet e zbukurimit përbëhen nga vija të drejta ose të përkulura me kombinime nga më të ndryshmet, si dhe nga figura gjeometrike: trekëndësha e rombe me fushë të zbrazët ose të vizatuar, nga rrathë, spirale, meandra, etj. Këto motive, përveç zhvillimit të thjeshtë për të zbukuruar enët, kanë shërbyer, në mjaft raste, edhe si simbole grafike për të paraqitur ambientin, sendet apo fuqitë e natyrës sipas botëkuptimit magjik të njerëzve neolitikë.
Arti figurativ i kësaj kohe përfaqësohet kryesisht nga figurat antropomorfe apo zoomorfe prej balte të pjekur, të cilat kryesisht janë të vogla. Tipari më karakteristik i tyre është skematizimi i formës, nganjëherë jashtë masës, ashtu sikurse është në artin dekorativ të qeramikës gjeometrizimi i theksuar i ornamentit. Këto figura qeniesh paraqiten në formë cilindrike, plaçke apo steatopigjike (vithegjera), në këmbë ose ulur. Një pjesë e tyre janë të ngjashme me tipat përkatës të Azisë së Përparme dhe të Mesdheut Lindor, gjë që tregon për lidhje e ndikime kulturore të drejtpërdrejta të kulturave neolitike të vendit tonë me ato të këtij areali.
Këto prodhime plastike, shpesh me vlera artistike, personifikonin, nga ana tjetër, ato fuqi të panjohura, të cilat sipas bujqve dhe blegtorëve primitivë, kishin në dorë pjellorinë e tokës dhe mbarështimin e kafshëve. Kështu, figurat e grave, të cilat mbizotërojnë në plastikën antropomorfe neolitike, janë të lidhura me kultin e pjellorisë së tokës-nënë, ndërsa ato që riprodhojnë figura zoomorfe - me kultin e kafshëve shtëpiake, që luanin, ashtu sikurse dhe bujqësia, një rol të rëndësishëm në ekonominë e bashkësisë neolitike. Me kultin e tokës-nënë dhe të kafshëve lidhen edhe vazot antropomorfe e zoomorfe të zbuluara në vendbanimet neolitike të Maliqit, të Dunavecit etj.
Botëkuptimi i banorëve neolitikë është shprehur edhe në kultin e varrimit. Varrosja e të vdekurve bëhej pranë ose brenda territorit të vendbanimit. Varret nuk kishin ndonjë ndërtim të veçantë; kufoma vendosej në një gropë të cekët në pozicion fjetjeje dhe këmbë të mbledhura pa takëm funeral. Riti i varrimit brenda territorit të banuar ose brenda banesës ishte i lidhur me një zakon shumë të përhapur në atë kohë në Ballkan dhe në përgjithësi në rajonin e gjerë të Mesdheut. Siç duket, ai kishte karakter flijimi dhe u kushtohej fuqive që mbronin vendbanimin.

Grupet etno-kulturore neolitike

Numri i konsiderueshëm i vendbanimeve neolitike të zbuluara në tërë territorin e Shqipërisë si edhe përkatësia kohore e tyre nga neoliti i hershëm në neolitin e mesëm, të vonë, duke përfshirë dhe epokën e bakrit, e bëjnë të mundur të veçojmë disa grupe kulturore dhe ta ndjekim zhvillimin e kulturës pa ndërprerje nga fillimet e mijëvjeçarit të shtatë e deri në fund të mijëvjeçarit të katërt p.e.sonë.
Neoliti i hershëm, përfaqësohet nga Vlushi, Podgoria I, Vashtëmia, Kolshi I, Burimi dhe Blazi I e II. Vendbanimi i Vlushit karakterizohet nga një qeramikë trashanike ngjyrë gri të zezë, me forma tepër të thjeshta e me pak zbukurime të bëra me shtypje. Qeramika gjendet së bashku me vegla pune prej stralli tipike mezolitike, ndaj Vlushi i takon periudhës kalimtare nga mezoliti në neolit.
Kultura Podgorie I, Vashtëmia, Kolshi I, Burimi dhe Blazi I, II, të cilat janë njohur e studiuar mirë, i takojnë neolitit të hershëm të zhvilluar. Kjo periudhë në territorin e Shqipërisë Juglindore është dokumentuar nga kultura Podgorie I. Falë një shtrese kulturore të trashë rreth 3 m e mjaft të qartë, në Podgorie, dhe të një lënde shumë të pasur arkeologjike mund të rindërtohet tabloja e asaj kulture, e cila karakterizohet nga qeramika njëngjyrëshe e kuqe me shkëlqim, nga qeramika e pikturuar me bojë të bardhë mbi sfond të kuq si edhe nga figurat steatopigjike prej balte e tryezat e thjeshta të kultit, të cilat i vënë në raporte të drejtpërdrejta kulturore e kronologjike me neolitin e hershëm të Thesalisë (faza Presesklo e pjesërisht Protosesklo), si edhe me neolitin e hershëm të Maqedonisë (Vrshnik-Anzabegovo Ib, c). Elementet e tjera të pranishme në Podgorie I, si qeramika impreso e tipit të Devollit e ajo e tipit adriatik, si edhe qeramika barbotine e sheshtë e vënë atë në lidhje me kulturat e neolitit të hershëm adriatik e ballkano-qendror.
Kultura përfaqësuese e Shqipërisë Verilindore, Kolshi I ka si tregues themelor qeramikën barbotine në reliev të ngritur, qeramikën e pikturuar me bojë kafe mbi sfond të kuq dhe qeramikën impreso, të cilat vendosen mjaft qartë në raporte kulturore e kronologjike me Rudnikun (Rudniku III) në Kosovë dhe me gjithë kulturat e fazës Starçevo II b të Ballkanit Qendror. Blazi I e II në zonën e Matit ka qeramikë të tipit impreso-kardium me motive të ndryshme, si edhe qeramikë njëngjyrëshe gri e të zezë me shkëlqim që i japin kulturës së këtij vendbanimi shpellor karakterin adriatik lindor (Smilçiç I).
Kalimi nga neoliti i hershëm në neolitin e mesëm shënon një kthesë në të gjithë zhvillimin kulturor të territorit të vendit tonë, gjë që është pasqyruar mjaft qartë në kulturat Dunavec I - Cakran Blaz III, të cilat përfaqësojnë dhe tri fazat kryesore të zhvillimit të neolitit të mesëm në Shqipëri. Tipar themelor për të gjitha fazat e kësaj periudhe është qeramika ngjyrë gri, gri e zezë dhe e zezë me sipërfaqe të lëmuar me ose pa shkëlqim, si edhe qeramika barbotine e impreso të trashëguara nga neoliti i hershëm. Qeramika shquhet për një larmi formash ku mbizotërojnë kupat bikonike me variante të ndryshme, tasat trung konikë me fund të lartë, enët me trup sferik me profile të ndryshme etj. Qeramika e neolitit të mesëm dallohet edhe për pasurinë e zbukurimeve të bëra me incizim e thellim, hera-herës të inkrustuara me bojë të kuqe ose të bardhë, për zbukurimet plastike variantesh të ndryshme, për zbukurimin me kanelyra, me pikturim etj.
Çdo njëra nga tri kulturat përfaqësuese ka tiparet dhe veçoritë lokale që burojnë nga diferencat në kronologjinë relative si edhe nga pozita gjeografike, nga raportet e lidhjet që ato kishin me kulturat fqinje.
Faza Dunavec I që përfaqëson shtresën më të hershme të neolitit të mesëm është e lidhur me ekzistencën e një vendbanimi palafit, i cili, sot për sot, është më i hershmi në territorin e Ballkanit. Në Dunavecin I, krahas qeramikës së zezë të cilësisë shumë të mirë vazhdoi të përdorej gjerësisht qeramika barbotine me reliev të zhvilluar, traditë kjo e neolitit të hershëm Starçevian. Por tonin kulturës së Dunavecit I ia jepnin format e reja të enëve të zbukurimit në reliev, zbukurimet me incizim e ngulitje, zbukurimet me kanelyra, pikturimi gri etj.
Gjatë Dunavecit II, krahas elementeve që u trashëguan nga periudha paraardhëse, që edhe këtu përbëjnë shumicën, ka edhe një tog elementesh të reja që e veçojnë atë si një fazë më vete. Zbukurimi në reliev njeh zhvillimin e tij më të gjerë, po ashtu bëhet tipik zbukurimi me gërvishtje i llojit adriatik, kanelyra përmirësohet cilësisht dhe, krahas pikturimit gri, del edhe qeramika e pikturuar me bojë të kuqërremtë. Në këtë fazë shfaqen edhe fragmentet e para të qeramikës dyngjyrëshe kuq e zi.
Cakrani dhe Dunaveci II kanë përputhje të plotë kulturore e kronologjike. Për t’u shënuar është gjetja në Cakran e disa fragmenteve enësh të pikturuara dhe në Dunavec II e një fragmenti, të cilat janë të importuara nga kultura Thesalike e Diminit të hershëm (faza Tsangli). Ato japin një datë të saktë për ekzistencën e njëkohshme të Cakranit e të Dunavecit II me Tsanglin dhe në të njëjtën kohë dëshmojnë për zhvillimin e këmbimit midis trevave tona me Thesalinë. Edhe kultura e Kolshit II në territorin e Shqipërisë Verilindore gjen përputhje të plotë me atë të Cakranit.
Faza fundore e neolitit të mesëm është dëshmuar nga Blazi III në territorin e Shqipërisë së brendshme qendrore. Ajo karakterizohet nga qeramika ngjyrë gri, gri e zezë e ngjyrë kafe e zbukuruar me motive linearo-gjeometrike e spiralike, të cilat janë elemente karakteristike për kulturat danilike të bregdetit dalmatin. Krahas tyre ka edhe enë të zbukuruara me ornamente me vija të thelluara, të cilat mjaft mirë e vënë këtë fazë të neolitit të mesëm në raporte kulturore e kronologjike me kulturën Lisiçiç (Hvar I) të neolitit të vonë të Adriatikut.
Kulturat e neolitit të mesëm të vendit tonë kanë edhe disa tregues të rëndësishëm të kultit e të botës shpirtërore. Si shfaqje e re dhe kryesore janë ritonet, enë jo të zakonshme me katër këmbë me grykë vezake të vendosur pjerrtas me një dorezë të madhe në pjesën e sipërme të trupit dhe të lyera me bojë të kuqe. Këto ritone sipas mendimit të shumë studiuesve duhet të kenë shërbyer në ceremoni rituale kushtuar kulteve të rëndësishme, siç është ai i pjellorisë së tokës, i nënës së madhe, kulte që ishin të lidhura me riprodhimin e jetës, me pjellorinë e tokës e të bagëtisë, të cilat ishin degët bazë të ekonomisë.
Një kult tjetër i epokës neolitike është ai i varrimit të fëmijëve në vendbanim, të vendosur në pozicion kruspull, dëshmi e një flijimi për vetë vendbanimin.
Kalimi nga periudha e neolitit të mesëm në neolitin e vonë është bërë shkallë-shkallë, gjë që provohet nga kultura e vendbanimeve të Dërsnikut, të Barçit II dhe të Maliqit I (Kamnik) ku disa tregues të kulturës vazhdojnë edhe gjatë neolitit të vonë, madje zhvillohen më tej dhe bëhen karakteristike. E tillë është qeramika me tone të çelëta e punuar me kujdes dhe e pikturuar me ngjyra të ndryshme, me motive të larmishme linearo-gjeometrike dhe meandro-spiralike. Kjo qeramikë krijon efekte shumë të ngjashme me qeramikën e neolitit të vonë të Thesalisë, që njihet arkeologjikisht si faza e Diminit klasik. Këto elemente kulturore luajtën një rol të rëndësishëm në formimin e kulturës së neolitit të vonë të vendit tonë.
Fazën finale të epokës së gurit të ri ose siç quhet ndryshe epoka e bakrit, e përfaqësojnë tri vendbanime me një vijimësi kulturore e kronologjike: Burimasi, Maliqi II a dhe Maliqi II b. Kultura e tyre karakterizohet nga përsosja e veglave të strallit, e veglave me gur të lëmuar dhe e atyre prej kocke e briri, si dhe dalja e veglave të para prej bakri (sëpata të tipit daltë, biza e grepa peshkimi), të cilat për shkak të cilësisë së butë të bakrit nuk mundën të zëvendësonin veglat e traditës neolitike.
Tiparin themelor të kësaj faze e përbën qeramika, e cila dallohet për cilësinë e punimit të saj, për larminë e formave të enëve, për ngjyrën e zezë e gri të zezë shpeshherë me shkëlqim, si edhe për zbukurimet e shumëllojshme (me pikturim gri, me bojë të bardhë ose të kuqe, me incizim, me ornamente plastike apo kanelyra etj.). Kultura shquhet edhe për një pasuri e larmi objektesh kulti, si figura antropomorfe e zoomorfe, tavolina kulti e objekte të tjera të karakterit ritual.
Kultura neolitike e vendit tonë u zhvillua në lidhje e marrëdhënie të ngushta me kulturat bashkëkohëse të vendeve fqinje, si me kulturën Crnobuki-Shuplevac të Pelagonisë, me kulturën Rahmani të Thesalisë dhe me kulturat egjeane të bronzit të hershëm.
Të dhënat e deriatëhershme dëshmojnë kështu se kultura neolitike në vendin tonë zhvillohet pa ndonjë ndërprerje dhe mbi një bazë autoktone. Njohuritë e deritanishme nuk janë të mjaftueshme për të përcaktuar se cilët ishin përfaqësuesit e grupeve apo të komplekseve më të gjera etnokulturore ballkanike të kësaj kohe. Mendimet e ndryshme sipas të cilave këto mund të kenë qenë ose jo popullsi indoevropiane mbeten ende të diskutueshme, sa kohë që të dhënat gjuhësore nga fusha e toponimisë së lashtë të Ballkanit është vështirë të përputhen me siguri me të dhënat arkeologjike. Në këto rrethana, banorët e kësaj lashtësie të largët, këto grupe kulturore ka shumë gjasë t’i takonin një popullsie paleoindoevropiane.

Epoka e bronxit.Kalimi ne organizimin fisnor patriarkal
Gjurmë të kohës së bronzit. Vendbanimet

Epoka e bronzit në Shqipëri përfshin mijëvjeçarin e tretë dhe gjithë mijëvjeçarin e dytë p.e.sonë, e deri në fundin e shek.XII p.e.r. Ajo njihet prej të dhënave të fituara nga shtresat e kulturës së bronzit në vendbanimet e Maliqit, të Trenit e të Sovijanit në pellgun e Korçës, nga shtresa e parë e vendbanimit të Gajtanit në afërsi të Shkodrës, nga gjetjet në shpellën e Nezirit dhe nga vendbanimi i Badherës e kalaja e Kalivosë në rrethin e Sarandës. Gjithashtu njihet nga varrezat tumulare në Mat, në Kukës, në Barç (Korçë), në Pazhok (Elbasan), në Divjakë (Lushnjë), në Patos (Fier), në Vajzë e Dukat (Vlorë), në Piskovë (Përmet), nga tumat në luginën e Dropullit, nga tuma e Bajkajt (Sarandë) e nga depo e gjetje të rastit të zbuluara buzë liqeneve të Shkodrës, të Pogradecit, të Prespës etj.
Këto të dhëna dëshmojnë se territori i Shqipërisë gjatë kësaj epoke ka qenë i populluar gjerësisht, që nga zonat e tij të ulëta fushore e deri në krahinat e brendshme dhe të vështira malore. Njerëzit banonin kryesisht në vendbanime të hapura. Në një masë më të kufizuar janë shfrytëzuar dhe shpellat, ashtu siç kanë vazhduar të jenë në përdorim edhe palafitet, siç tregojnë gërmimet e viteve të fundit në vendbanimin palafit të Sovijanit. Nga fundi i kësaj epoke lindin edhe vendbanimet e para të fortifikuara, të cilat rrethohen me mure gurësh të palatuar e të lidhur në të thatë apo me ledhe e hunj. Një pjesë e mirë e vendbanimeve të këtij lloji, si kalaja e Gajtanit, qyteza e Margëlliçit (Fier) etj., që do të marrin zhvillim të plotë dhe do të bëhen karakteristike për epokën pasuese, atë të hekurit, e kanë origjinën e vet në këtë periudhë.
Banesat kanë qenë kasolle, që ndërtoheshin me lëndë drusore, kallama e kashtë. Ato janë njëkthinëshe zakonisht me planimetri katërkëndëshe, por duket se ka qenë në përdorim edhe tipi me bazë të rrumbullakët e trup konik. Dyshemetë kanë qenë të shtruara me baltë të ngjeshur e të rrahur, kurse muret të thurura me thupra e të lyera me baltë të përzier me byk. Në mes kishin nga një vatër të rrumbullakët; ka raste kur këtë e gjejmë të vendosur anash në formën e një korite që nuk njihet në banesat neolitike. Vlen të përmendim një kompleks banesash të bronzit të vonë të zbuluara në kalanë e Badherës, të cilat kanë formë katërkëndëshe ose rrethore të ndërtuara me një xokolaturë gurësh, mbi të cilën ngriheshin paretet dhe çatia prej materiali të lehtë.

Lindja e metalurgjisë së bronzit dhe përparimet në degët e tjera të ekonomisë

Karakteristika themelore e kësaj epoke është lindja e metalurgjisë së bronzit, që i dha emrin dhe vetë epokës. Për zhvillimin e saj ndihmoi shumë dhe pasuria me bakër e vendit tonë, sidomos në zonat metalmbajtëse të Matit, të Kukësit, të Korçës etj.
Vendin kryesor në prodhimin e metalurgjisë e zënë veglat e punës dhe sidomos armët, siç janë sëpatat, drapërinjtë, shpatat, kamat, thikat dhe majat e heshtave e të shigjetave. Veglat dhe armët e reja nuk mundën të përjashtonin plotësisht nga përdorimi veglat dhe armët e traditës neolitike. Madje në periudhën e parë të bronzit ato janë ende të pakta e të dobëta, por gradualisht shtohen e përsosen dhe hyjnë gjerësisht në përdorim, duke ushtruar një ndikim të fuqishëm në veprimtarinë ekonomike e shoqërore të njeriut. Përsosuria e derdhjes dhe pastërtia e objekteve të prodhuara në fundin e epokës së bronzit arrin një nivel të tillë teknik, që dëshmon se gjatë kësaj periudhe metalurgjia e bronzit kishte arritur lulëzimin e saj të plotë dhe ishte kthyer në një zejtari të mirëfilltë. Midis këtyre prodhimeve meritojnë të përmenden sëpatat me forma karakteristike vendase siç janë sëpatat me emrin “shqiptaro-dalmate”. Krahas tyre qëndrojnë prodhimet vendase të imitacioneve egjeane ose me origjinë nga Evropa Qendrore, të tilla, si sëpatat dytehëshe të tipit minoik, shpatat e gjata të tipit egjean, sëpatat e tipit kelt, etj., që dallojnë nga prototipat e tyre për veçantitë lokale.
Arritjet në fushën e metalurgjisë së bronzit ndihmuan veprimtarinë prodhuese dhe u bënë mbështetje për zhvillimin e degëve të tjera të ekonomisë, në mënyrë të veçantë të bujqësisë. Karakteri i saj ndryshoi edhe si pasojë e zhvillimit të blegtorisë. Rritja e numrit të kafshëve shtëpiake, si kali, gjedhët dhe bagëtitë e imëta, që i gjejmë të përfaqësuara gjerësisht midis materialit kockor në shtresat kulturore të vendbanimeve të bronzit dhe në varrezat e kësaj kohe, solli me vete ndryshime thelbësore në bujqësi. Nga kopshtet e vogla, që rrëmiheshin me vegla të thjeshta prej briri e druri, kalohet tani në shfrytëzimin e sipërfaqeve më të gjera, që i punonin me parmendë druri, duke shfrytëzuar forcën tërheqëse të kafshëve. Tokat hapeshin me anë të djegies së pyjeve. Të shkriftuara nga zjarri i fortë dhe të pasuruara me plehun e hirit, ato ishin të gatshme për t’u mbjellë. Bujkut primitiv nuk i mbetej veçse të hidhte farën dhe ta mbulonte atë me një lërim të cekët. Kjo tokë nuk mund të shfrytëzohej për shumë vjet, sepse ngjishej dhe nuk mund të punohej më me veglat e thjeshta të kohës, prandaj bujqit hapnin toka të reja, gjë që i dha bujqësisë së bronzit një karakter ekstensiv.
Në krahasim me qeramikën e bukur dhe të një cilësie të lartë të neolitit të vonë, qeramika e bronzit të hershëm paraqitet më primitive si në teknikën e punimit, ashtu dhe në sistemin e zbukurimit. Por kjo është një qeramikë me forma të reja e të panjohura më parë, ndërsa një element i rëndësishëm në ndërtimin e saj janë vegjët. Më tipike në këtë qeramikë janë vazot me dy vegjë të larta mbi buzë, ato me dy ose katër vegjë unazore nën grykë, filxhanët me një vegjë të lartë mbi buzë dhe brokat me trup të fryrë dhe qafë cilindrike me një vegjë nën grykë. Tipar tjetër dallues i kësaj qeramike është zbukurimi me motive plastike shiritash me ose pa thellim. E njohur në gjuhën arkeologjike, për këtë arsye, si qeramika “shiritore”, ajo përbën tani një element të ri kulturor që nuk lidhet me traditën neolitike. Prototipat e saj janë me origjinë të largët nga Ponti në brigjet e Detit të Zi dhe shfaqja e saj në Ballkan, ashtu si dhe në krahinat e tjera të Evropës është e lidhur me dyndjen e madhe të një popullsie baritore që vjen nga stepat e Lindjes aty nga fundi i neolitit.
Krahas kësaj qeramike do të vazhdojë të mbijetojë edhe ajo me forma tradicionale neolitike vendëse, e zbukuruar me ornamente të incizuara ose me kanelyra, e cila paraqitet më e pakët në fillimet e shtresave kulturore dhe gradualisht vjen e zë vend parësor në qeramikën e bronzit.
Qeramika e bronzit të mesëm lidhet gjenetikisht me atë të bronzit të hershëm dhe riprodhon të njëjtat forma e sistem zbukurimi, por me një teknikë më të përparuar. Shfaqen tani dhe forma të reja, prej të cilave më karakteristike janë enët pseudominoike me dy vegjë të larta mbi buzë, sahanët me dy vegjë horizontale poshtë buzëve ose që ngrihen mbi to, etj.
Në bronzin e vonë prodhimi qeramik rigjallërohet. Enët paraqiten me forma më të evoluara, më të pasura dhe më të përsosura nga pikëpamja teknologjike. Zakonisht enët me parete të holla janë të pjekura mirë dhe kanë ngjyra kryesisht të çelëta, okër, të kuqe dhe gri në të blertë. Në fillim kjo qeramikë është e thjeshtë, por në fazat e mëpastajme pasurohet me zbukurime të pikturuara me motive të larmishme gjeometrike. Tek qeramika më e hershme e këtij tipi, pikturimi është bërë pas pjekjes së enës dhe ka ngjyrë të kuqe të praruar, kurse më vonë ai bëhet para pjekjes dhe merr pastaj ngjyrën kafe me nuanca të ndryshme.
Në literaturën arkeologjike kjo qeramikë është pagëzuar me emrin “devollite”, nga emri i krahinës ku është zbuluar më parë. Por djepi i saj duket se është pellgu i Korçës, ku ajo kronologjikisht paraqitet deri tani si më e hershme. Këndej ajo përhapet pastaj në të gjithë Shqipërinë e Jugut dhe në krahinat fqinje të Maqedonisë, të Thesalisë dhe të Epirit, ku datohet si më e vonë. Nga fundi i bronzit, në sintaksën gjeometrike të sistemit zbukurues të qeramikës “devollite” futen dhe elemente të zbukurimit mikenas, si rezultat i lidhjeve gjithnjë më të ngushta të kësaj treve me botën e Egjeut.
Si e tillë qeramika “devollite” paraqitet si përfaqësuese e një grupi të veçantë kulturor me një shtrirje të gjerë në territorin jugor të Shqipërisë dhe të diferencuar nga ai i krahinave veriore, i cili nuk zbaton pikturimin e qeramikës dhe as teknologjinë e grupit “devollit”, duke u treguar më konservator si ndaj formave, ashtu dhe ndaj zbukurimit tradicional të periudhave pararendëse të epokës së bronzit.
Prodhimet zejtare dhe ato bujqësore-blegtorale bënë të mundshme edhe zhvillimin e këmbimeve. Tregues i rëndësishëm në këtë drejtim janë depot ose objektet e fshehura, që përbëjnë një dukuri të rëndomtë në bronzin e vonë dhe që ndeshen jo rrallë dhe në vendin tonë. Depo të tilla janë gjetur buzë liqenit të Shkodrës dhe Bunës, në afërsi të Shirokës e Beltojës me sëpata të tipit “shqiptaro-dalmat”, në një shpellë afër Koplikut dhe në fshatin Bushat me sëpata të tipit “kelt”, etj. Këto depo, që krijohen në raste rreziku nga zejtarë endacakë, të cilët janë njëkohësisht dhe shitës të prodhimeve të tyre, gjenden zakonisht gjatë rrugës natyrore. Ato përmbajnë objekte të pavëna në përdorim, shpesh prodhime të një kallëpi, të cilat, për shkak të formave standarde, shërbejnë edhe si njësi vlere për këmbim.
Objektet e importit egjean, italik dhe ato me prejardhje nga viset e Evropës Qendrore, të përfaqësuara në gjetjet arkeologjike të vendit tonë përmes armëve, qeramikës dhe sendeve të tjera të luksit, janë dëshmi e përpjesëtimeve që marrin këmbimet gjatë bronzit. Zhvillimi i tyre dhe lidhjet me krahina kaq të largëta u ndihmuan nga lindja në këtë kohë e transportit tokësor, që shfrytëzon forcën bartëse të kafshëve dhe sidomos shfaqja e anijeve me vela, që lejuan lundrimet në det të hapur dhe arritjen e brigjeve të tjera. Që nga kjo kohë banorët e bronzit të vendit tonë, duket se kryen për herë të parë dhe kalimin e Adriatikut.
Megjithatë duhet thënë se lidhjet midis krahinave të ndryshme, qofshin këto të afërta apo të largëta, nuk ishin të rregullta, prandaj dhe shkëmbimi i produkteve midis bashkësive mbetet gjithnjë një gjë e rastit.

Ndryshimet në strukturën shoqërore

Përparimet në degët e ndryshme të ekonomisë çuan në rindarjen e punës midis sekseve dhe për pasojë në ndryshimin e pozitës shoqërore të burrit dhe të gruas. Burri duke u marrë tani si me bujqësi e blegtori, ashtu edhe me prodhimin metalurgjik, zuri vendin drejtues në ekonomi e shoqëri, ndërsa roli i gruas u dobësua. Kjo solli ndryshime dhe në marrëdhëniet shoqërore, të cilat u shprehën në zëvendësimin e rendit gjinor matriarkal me atë patriarkal dhe në kalimin nga familja matriarkale me çifte në familjen patriarkale monogame, e cila u bë dhe bërthamë e shoqërisë fisnore të kësaj kohe. Brenda fisit ajo formonte një njësi të pavarur ekonomike e shoqërore. Pjesëtarët e saj i lidhte prona e përbashkët e familjes, prodhimi dhe konsumi i përbashkët. Të gjithë pjesëtarët e familjes ishin të barabartë midis tyre, kurse kryetari ishte i pari midis të barabartëve.
Gjatë epokës së bronzit struktura e fisit u bë më e ndërlikuar. Midis familjes dhe fisit u krijua një hallkë tjetër, vëllazëria, e cila përmblidhte disa familje të mëdha patriarkale, të dala nga ndarja e familjes mëmë.
Pasqyrë e këtij organizimi shoqëror janë monumentet skulpturore të kësaj kohe, tumat, të cilat janë varre apo varreza kolektive të një familjeje, vëllazërie ose fisi. Inventari i varreve të tyre flet dhe për diferencim social të popullsisë dhe një shtresëzim fillestar të saj, që e ka bazën te përparimet e shënuara në ekonomi dhe te mundësia që u krijua për grumbullimin e një lloj pasurie prej kësaj. Vetë ky fakt nënkupton krijimin e premisave për lindjen e pronës private, që do të sjellë në të ardhmen shpërbërjen e bashkësisë primitive.
Prirja për të shtuar pasurinë, për të fituar toka e kullota të reja çoi gjatë kësaj epoke në konflikte e lufta të vazhdueshme. Lëvizjet dhe dyndjet e mëdha të popullsive që vërtetohen në mënyrë të qartë, përmes të dhënave arkeologjike, janë një shfaqje e kësaj dukurie. Lindja e vendbanimeve të fortifikuara, përsosja e armëve dhe vendi që zënë ato në inventarin e varreve, dëshmojnë se nga fundi i epokës lufta ishte bërë një funksion i rregullt në jetë. Plaçkitjet dhe përfitimet e tjera që vinin prej saj, rritën një shtresë udhëheqësish ushtarakë, e cila filloi të veçohet nga masa e gjerë e anëtarëve të fisit, duke u pasuruar përmes përvetësimit të pjesës më të madhe të plaçkës së luftës dhe të robërve të saj. Këta të fundit do të bëhen pastaj burim për format më të hershme të shfrytëzimit të njeriut si skllav në familjet patriarkale ose ndryshe për lindjen e skllavërisë patriark

Botëkuptimi dhe arti

Niveli i ulët i faktorëve të prodhimit dhe karakteri empirik i njohurive krijuan te njeriu primitiv një botëkuptim magjik-mistik për botën që e rrethonte dhe fenomenet e veçanta të saj. Mbi këtë bazë gjatë epokës së bronzit vazhdojnë të jetojnë rite e besime të trashëguara nga shoqëria neolitike siç është kulti i tokës-mëmë që vazhdon të ushtrohet edhe gjatë periudhës së parë të bronzit dhe që shprehet nëpërmjet figurave prej balte të pjekur, të cilat paraqesin gruan-mëmë, apo riti i flijimit dhe i varrimit të fëmijëve brenda territorit të vendbanimit, që i shërbejnë mbrojtjes nga fuqitë mistike keqbërëse, që vërtetohen me horizontin e bronzit të hershëm në Maliq dhe më vonë në grupin e urnave të shtresës së fundit të bronzit në Tren.
Shqetësimi për fatin e njeriut pas vdekjes krijoi tek njerëzit primitivë botëkuptimin e vazhdimit të jetës përtej varrit, që shprehet në këtë epokë me kujdesin e veçantë që tregohet për të vdekurin, për plotësimin e riteve të varrimit dhe për ndërtimin e vetë varreve. Krahas varreve të dysta të trashëguara nga neoliti, shfaqen në fillim të epokës së bronzit varret me tuma. Këto janë varre monumentale në formën e kodrave të vogla gjysmë sferike, të larta 1-4 m e me diametër 15-30 m, të ngritura me dhé e me gurë. Disa prej tyre kanë në bazë nga një ose dy unaza kufizuese me gurë, të cilat shërbenin si kufi për masën e dheut që hidhej mbi varret. Në qendër të tumës zakonisht është vendosur varri më i hershëm, për të cilin është ngritur tuma, kurse përreth e mbi të janë vendosur varre të tjera të mëvonshme. Arkitektura e varreve është e thjeshtë në formë gropash të rrumbullakëta ose katërkëndëshe të rrethuara e të mbuluara me gurë, apo arkash katërkëndëshe prej druri apo gurësh.
Varrimi bëhej duke e vendosur trupin me këmbë dhe me duar të mbledhura në pozicion fjetjeje. Kjo mënyrë varrimi e njohur që në neolit bëhet më karakteristike gjatë gjithë epokës së bronzit. Varrimi me djegie përkundrazi ndeshet më rrallë. Në këtë rast hiri dhe mbeturinat e djegura të trupit vendoseshin zakonisht në gropa të mbuluara me gurë ose me urna. Të vdekurit shoqëroheshin në varr me takëmin funerar, karakteri i të cilit përcaktohej nga seksi dhe pozita shoqërore e të vdekurit. Që nga bronzi i mesëm fillojnë të shfaqen dallimet midis varreve me inventar të pasur e të thjeshtë. Në disa raste të vdekurin e shoqëronin në varr edhe kafshë që adhuroheshin, siç është rasti i varrit qendror të tumës së madhe të Pazhokut, i cili krahas dy skeleteve përmbante dhe një kokë kau, kafshë kjo e lidhur me kultin e bujqësisë me parmendë, mjaft i përhapur si i tillë në botën e Mesdheut. Dy unazat bashkëqendrore me gurë të kësaj tume janë me sa duket, shprehje e kultit të diellit, që adhurohej nga përfaqësuesit e këtyre tumave si një fuqi jetëdhënëse dhe burim i prodhimtarisë së tokës.
Arti i kohës së bronzit është kryesisht një art i zbatuar i stilit gjeometrik, që përdoret në zbukurimin e qeramikës dhe më pak në prodhimet prej bronzi. Arti plastik, që përfaqësohet me figurinat skematike të gruas-mëmë paraqitet tani në rënie. Ai nuk ka veçse pak jetë gjatë periudhës së parë të kësaj epoke derisa më vonë zhduket krejt. Në bronzin e hershëm një rënie ka edhe në zbukurimin e qeramikës, por më pas, e sidomos në bronzin e vonë, ky art njeh një ngritje të re. Në qeramikën e tumave të Pazhokut ai është zbatuar në teknikën e incizimit. Motivet janë trekëndësha e rombe të vargëzuara me fushën e mbushur me vija të pjerrëta paralele. Në qeramikën “devollite” këto motive janë të pikturuara me tone pashkëlqim ngjyrë të kuqe apo kafe. Thurja e harmonishme e kompozicionale e tyre në enë me forma elegante përfaqëson një nga arritjet më të mira të artit dekorativ të epokës së bronzit.
Në prodhimet metalike zbukurimet janë të varfra. Vlerat artistike i shohim të shprehura më tepër në format e bukura të disa veglave, sidomos te sëpatat “shkodrane” e “shqiptaro-dalmate” të zbukuruara në mykat e tyre me stolisje plastike brinjësh, që hijeshojnë formën e zhdërvjellët të vetë objekteve.

Burimet historike dëshmojnë se në epokën e hekurit territori i Shqipërisë banohej nga ilirët, një nga popullsitë e mëdha të Evropës së atëhershme, që shtrihej në gjithë pjesën perëndimore të Gadishullit Ballkanik. Rreth fundit të shekullit XII ose fillimit të shekullit XI para erës sonë në territorin e tyre shfaqen për të parën herë objekte prej hekuri. Futja në përdorim e këtij materiali të ri, që i dha emrin epokës shënon, edhe për ilirët nismën e një periudhe të re historike. Hekuri kishte cilësi të pakrahasueshme ndaj lëndëve të para të njohura deri atëhere për përgatitjen e veglave të punës dhe të armëve. Si i tillë, ai çoi në rritjen e rendimentit në sfera të ndryshme të ekonomisë, në zhvillimin e mëtejshëm të këmbimit, në rritjen e pasurisë shoqërore, në thellimin e diferencimit shoqëror, në formimin e federatave fisnore si forma të organizimit politik. Në tërë përmbajtjen e vet kjo periudhë e historisë së ilirëve karakterizohet, kështu, nga shthurja e plotë e organizimit fisnor dhe nga përgatitja e kushteve për lindjen e skllavopronarisë dhe të shteteve skllavopronare ilire. Ky proces nuk u krye njëlloj në të gjithë territorin e gjerë ilir. Më shpejt përparuan popullsitë që banonin në ultësirën bregdetare dhe në luginat e pllajat me kushte më të mira natyrore, ndërsa më ngadalë ecnin fiset e zonave të thella e të varfra malore. Njohuritë tona për këtë periudhë mbështeten kryesisht në të dhënat arkeologjike, por këtu vijnë në ndihmë për herë të parë edhe burimet e shkruara historike, të cilat u takojnë kryesisht ilirëve të Jugut.

Origjina dhe trualli historik i ilirëve
Teoritë rreth origjinës

Problemi i prejardhjes dhe i rrugës së formimit të trungut etnik ilir me veçoritë e tij gjuhësore e kulturore, ka përbërë një nga synimet më kryesore të ilirologjisë. Rreth tij janë shfaqur pikëpamje të ndryshme, të cilat ndriçojnë në mënyrë të mjaftueshme gjithë këtë proces të ndërlikuar etnogjenetik. Kërkimet komplekse arkeologjike, gjuhësore dhe historike të kohëve të fundit e kanë vendosur atë mbi një bazë më të shëndoshë dhe e kanë futur në një rrugë më të drejtë zgjidhjeje.
Sado të ndryshme që mund të paraqiten nga forma teoritë mbi prejardhjen e ilirëve, në përmbajtje ato shprehin vetëm dy pikëpamje, njëra nga të cilat i quan ilirët si të ardhur në Gadishullin Ballkanik, ndërsa tjetra si popullsi autoktone të formuar në truallin historik të Ilirisë.
Midis teorive që i quajnë ilirët të ardhur në Gadishullin Ballkanik, ka mospërputhje si përsa i takon vendit nga vijnë, ashtu edhe kohës së ardhjes së tyre. Disa e lidhin përhapjen e tyre me kulturën e Halshtatit, të tjerë me kulturën e Fushave me Urna, apo me kulturën Luzhice. Sipas tyre, në kapërcyell të mijëvjeçarit të dytë p.e.sonë ilirët morën pjesë në lëvizjet e popujve që njihen me emrin dyndja dorike, egjeane apo panono-ballkanike dhe duke zbritur nga Evropa Qendrore, në fillim të epokës së hekurit, u ngulën në Gadishullin Ballkanik në trojet e tyre historike.
Pikëpamje më e re është ajo që e konsideron kulturën ilire si një dukuri të formuar historikisht në vetë truallin ilir në bazë të një procesi të gjatë dhe të pandërprerë të saj gjatë gjithë epokës së bronzit dhe fillimit të asaj të hekurit.
Kjo tezë e zhvillimit të pandërprerë të kulturës, që jep mundësi të flitet edhe për një zhvillim të pandërprerë etnik, gjen prova të shumta në territorin historik të ilirëve, sidomos me zbulimet e bëra në truallin e Shqipërisë në vendbanimin e Maliqit dhe në varrezat tumulare të Pazhokut, të Vajzës, të Matit etj., kurse jashtë vendit tonë në varrezat tumulare të pllajës së Glasinacit (Bosnjë) e gjetkë. Përballë këtyre zbulimeve bëhet fare e paqëndrueshme teza që e lidh etnogjenezën e ilirëve me kulturën e Halshtatit apo me bartësit e kulturës së fushave me urna. Trualli i kësaj kulture të fundit nuk mund të lidhet kurrsesi etnikisht me ilirët. Duke krahasuar truallin e kulturës së fushave me urna me atë të kulturës së mirëfilltë ilire Mat-Glasinac në rajonin qendror të Ilirisë, vihen re ndryshime thelbësore si në kulturën materiale në qeramikë, në objektet metalike etj., ashtu edhe në atë shpirtërore, që ka një rëndësi të veçantë në përcaktimin etnik të një popullsie. Trualli i Panonisë ndjek mënyrën e varrimit me djegie duke vendosur mbeturinat e saj në vazo të veçanta (urna), ndërsa ai i Matit dhe i Glasinacit, varrimin në tuma e kryesisht me vendosje kufome. Këto ndryshime në kulturë i veçojnë panonët edhe si një grup etnik më vete që dallohet nga ai i ilirëve. Përveç kësaj të dhënat arkeologjike kanë treguar se dyndjet panono-ballkanike, dorike a egjeane nuk e përfshinë pjesën perëndimore të Gadishullit Ballkanik dhe si pasojë nuk shpunë në ndryshime dhe zhvendosje të theksuara të ilirëve. Kjo shihet qartë sidomos në territorin e vendit tonë, ku materialet arkeologjike të kësaj kohe, flasin jo për ndërprerje në zhvillimin autokton të kulturës, por për një vazhdimësi të saj që nga epoka e hershme e bronzit, pavarësisht se disa shfaqje të reja në prodhimin metalurgjik, të shek. XI-IX p.e.sonë, mund të lidhen me ndikimet kulturore të ardhura përmes dyndjeve nga veriu. Ky zhvillim i pandërprerë kulturor në vendin tonë shfaqet akoma më mirë në qeramikë, e cila është një tregues i rëndësishëm në përcaktimin etnik dhe kulturor të bartësve të saj. Qeramika e kësaj kohe zhvillohet në tërë truallin ilir mbi bazën e poçerisë më të hershme të epokës së bronzit, pa pasur ndonjë ndryshim në kohën e kalimit nga epoka e bronzit në atë të hekurit, dhe duke e ruajtur këtë traditë autoktone të paktën deri në shek. VI p.e.sonë, kur historikisht dihet se këto krahina banoheshin nga bashkësi të qëndrueshme fisnore ilire.
Të gjitha këto të dhëna arkeologjike të grumbulluara në pesëdhjetë vjetët e fundit, në territorin e Shqipërisë së bashku tregojnë se etnogjeneza ilire nuk duhet parë kurrsesi në lidhje me ardhjen e një popullsie nga veriu i Ballkanit, por si një proces historik shumë i gjatë dhe i ndërlikuar autokton. Ky proces fillon shumë kohë përpara këtyre dyndjeve (dorike, egjeane a panono-ballkanike) dhe konkretisht me dyndjen e madhe të periudhës kalimtare nga neoliti në epokën e bronzit, që përfshin treva të gjera të Evropës dhe të Azisë, duke sjellë me vete ndryshime të dukshme etnike në Evropën neolitike.
Kjo dyndje e cilësuar indo-evropiane, që ndodhi në kapërcyell të mijëvjeçarit të tretë, u krye nga grupe të ndryshme popullsish baritore të ardhura nga stepat e Lindjes. Është provuar arkeologjikisht se ajo nuk u bë menjëherë, por valë-valë dhe se krahinat perëndimore të Ballkanit, midis tyre dhe territori i Shqipërisë u prekën prej saj më vonë se sa ato lindore.
Gjatë kësaj dyndjeje grupe të ndryshme kulturore të Evropës u zhdukën pa lënë gjurmë, të tjera u përzien me popullsitë migratore, të cilat u imponuan me këtë rast vendasve gjuhën, kulturën, në një farë mase edhe zakonet e veta. Kështu ndodhi, me kulturat neolitike të Vinçes, të Butmirit, të Lisiçi-Hvarit në territorin e Jugosllavisë, të cilat qenë zëvendësuar me kulturat e reja Kostalace, Vuçedole etj.; e njëjta gjë ndodhi edhe me kulturën neolitike të Maliqit, e cila qe zëvendësuar nga një kulturë më e ulët e karakterizuar me qeramikën e saj trashanike, që i atribuohet pikërisht kësaj dyndjeje.
Në procesin e shtjellimit të këtyre ngjarjeve dhe të përzierjeve etnike dhe kulturore të popullsive neolitike vendase, paraindoevropiane ose sipas disa studiuesve, indoevropiane të hershme, me ardhësit e rinj indoevropianë të stepave u formua edhe baza mbi të cilën nisën të zhvillohen në kushte të veçanta edhe proceset etnogjenetike të popullsive të vjetra historike të Ballkanit Perëndimor, rrjedhimisht dhe procesi i formimit historik të trungut etnik ilir me tipare të përbashkëta kulturore, të dallueshme prej bashkësive të tjera fqinje jo ilire. Në këtë proces, i cili u zhvillua gjatë gjithë mijëvjeçarit të dytë p.e.sonë, diferencimi dhe asimilimi i popullsive, ashtu sikurse dhe lidhjet ekonomike e kulturore, luajtën një rol të rëndësishëm. Në qoftë se në periudhën e hershme të epokës së bronzit, kultura e krahinave ballkano-perëndimore, ishte shumë larg për t’i dhënë asaj karakter të përcaktuar ilir, të dallueshëm prej atyre të territoreve të tjera, ky diferencim i tipareve kulturore vjen e bëhet gjithnjë më i theksuar në periudhën e mesme e sidomos në atë të fundit të epokës së bronzit. Në rrugën e këtij zhvillimi të brendshëm krahinat jugore të kësaj treve ishin të kthyera më tepër me fytyrë drejt jugut, nga bota e përparuar e Egjeut, me të cilën qenë në marrëdhënie të ngushta ekonomike e kulturore. Veriu, përkundrazi, shfaq prirje drejt Evropës Qendrore, por me lidhje më të dobëta me të. Këto lidhje ndikuan sadopak në formimin dhe në diferencimin në fund të bronzit e në fillim të hekurit të dy grupeve të mëdha kulturore ilire, atij jugor dhe verior.
Kështu duke zënë fill në kapërcyell të epokës së bronzit, procesi i formimit të etnosit ilir përshkon në mijëvjeçarin e dytë rrugën e gjatë të diferencimit nga masa e pasigurt etnike që u formua pas shkatërrimit të botës neolitike dhe përfundon nga fundi i këtij mijëvjeçari. Si e tillë, kjo epokë krijon në pjesën perëndimore të Ballkanit atë substrat etno-kulturor, mbi bazën e të cilit formohet më vonë etnosi dhe kultura ilire. Bartësit e këtij substrati mund të identifikohen me atë popullsi parailire, që në burimet historike njihet si pellazge.
Pavarësisht nga kjo hipotezë për parailirët, thelbësor është fakti se në fund të epokës së bronzit, në pjesën perëndimore të Ballkanit ishte formuar një bashkësi e gjerë kulturore dhe etnike, e cila në epokën e hekurit në bazë të zhvillimit të brendshëm ekonomiko-shoqëror, do të vazhdonte të zhvillonte më tej kulturën e vet duke i dhënë asaj një fytyrë gjithnjë më të përcaktuar etnike. Kjo është dhe periudha e formimit të plotë të bashkësisë së madhe ilire dhe të grupeve të veçanta etnokulturore, ashtu siç përmenden tek autorët më të hershëm antikë.

Trualli historik i ilirëve

Sipas burimeve historike, nocioni ilir - Iliri, ka pasur gjatë historisë së vet një kuptim disi të ndryshëm gjeografiko-historik.
Me emrin ilir në fillim njiheshin vetëm krahinat jugore të ilirëve. Këtu banonin sipas burimeve më të vona letrare edhe ilirët e mirëfilltë, siç i quan ata historiani romak, Plini Plak. Ky emër u shtri gradualisht prej grekëve edhe në vise të tjera të njohura më vonë prej tyre, popullsitë e të cilave, pavarësisht nga veçoritë e zhvillimit të tyre lokal, paraqitnin elemente të një trungu të përbashkët etno-kulturor.
Në kohën e historianit grek Herodotit (shek. V p.e.sonë), emri ilir shtrihej mbi një territor mjaft të gjerë, i cili arrinte në lindje deri tek rrjedhja e lumit Moravë. Një shekull më vonë, sipas Pseudo-Skylaksit, ky emërtim do të përfshinte territore akoma më të gjera në veriperëndim të Ballkanit. Sipas tij ilirët shtriheshin përgjatë Adriatikut duke filluar që nga liburnët në veri e deri tek kufijtë e Kaonisë në jug. Përhapjen më të madhe dhe përfundimtare të emrit dhe të territorit ilir, na e jep Apiani i Aleksandrisë, i cili duke përmbledhur gjithë sa ishte thënë përpara tij mbi topografinë e ilirëve, shkruante: “grekërit quanin ilirë ata që banonin mbi Maqedoninë dhe Trakinë, që nga kaonët dhe thesprotët deri tek lumi Istër. Dhe kjo është gjatësia e vendit, ndërsa gjerësia prej maqedonëve dhe thrakëve malorë tek paionët deri në Jon dhe në rrëzë të Alpeve”.
Nga studimet më të reja të mbështetura jo vetëm në burimet e shkruara historike, por edhe në të dhënat arkeologjike si dhe në ato gjuhësore, rezulton se trualli historik i ilirëve përfshinte tërë pjesën perëndimore të Gadishullit Ballkanik, që nga rrjedhja e lumenjve Moravë e Vardar në lindje, e deri në brigjet e Adriatikut e detit Jon në perëndim, që nga lumi Savë në veri, e deri tek gjiri i Ambrakisë në jug, pra deri në kufijtë e Helladës së vjetër.
Burimet historike dhe ato arkeologjike e gjuhësore dëshmojnë për praninë e ilirëve edhe jashtë trevës historike të tyre. Grupe të tëra ilirësh, midis tyre dhe mesapët dhe japigët u vendosën në Itali gjatë bregut të Adriatikut dhe në krahinat jugore të saj.
Në Azi të Vogël u shpërngulën grupe popullsish dardane, paione, të cilat do të përmenden edhe në eposin homerik si pjesëmarrës, përkrah trojanëve në luftën e tyre kundër grekëve. Prania e elementit etnik ilir është vërtetuar arkeologjikisht nga burimet e shkruara edhe në rajonet veriore të Maqedonisë e të Greqisë, si në Akarnani e në Etoli. Të gjitha këto lëvizje grupesh etnike ilire përtej trevës historike të tyre ndodhën, siç mund të provohet dhe arkeologjikisht, kryesisht gjatë dyndjes së madhe panono-ballkanike, e cila siç dihet fillon të vërshojë në drejtim të jugut që në fund të shek. XIII-XII p.e.sonë. Meqenëse fatet e tyre historike, në trojet e reja ku ato u vendosën, janë thuajse krejt të ndara nga bota e mirëfilltë ilire-ballkanike, këto grupe të emigruara nuk do të përfshihen në shqyrtimin e mëtejshëm të historisë ilire.

Topografia e fiseve më të rëndësishme ilire

Në shekujt e parë të mijëvjeçarit të fundit para erës sonë ishin formuar tanimë bashkësitë fisnore ilire dhe në përgjithësi ata kishin zënë vend në trojet e tyre historike. Ndër fiset më të hershme ilire që luajtën dhe një rol ku më shumë e ku më pak të rëndësishëm në ngjarjet historike të mëvonshme, për t’u përmendur janë: thesprotët, të cilët zinin ultësirën bregdetare që nga gjiri i Ambrakisë e deri tek lumi i Thiamit (Kalama), në veri të tyre vinin kaonët, vendbanimet e të cilëve arrinin deri tek malet e Llogarasë dhe gryka e lumit Drinos. Molosët banonin në pllajën pjellore të Janinës. Gjatë luginës së Vjosës në të majtë banonin amantët, ndërsa në të djathtë bylinët, kurse në rrjedhjen e sipërme të Vjosës banonin parauejtë. Në lindje të bylinëve shtrihej territori i atintanëve. Taulantët shtriheshin në zonën bregdetare nga Vjosa e deri tek lumi i Matit dhe në veri të tij, përgjatë brigjeve të Adriatikut të Mesëm, fisi i ardianëve. Në viset e Ballkanit Qendror dy ishin fiset më të mëdha dhe më të rëndësishme ilire: paionët në luginën e mesme të Vardarit, dhe dardanët që banonin në rrafshin e Kosovës, të cilët shtriheshin në veri në tokat midis degëve jugore e perëndimore të Moravës deri aty ku këto bashkohen për të formuar Moravën e Madhe.
Midis fiseve të hershme të Ballkanit Veriperëndimor ndër më të fuqishmit ishin liburnët, të cilët banonin në bregdet dhe në ishujt deri tek lumi Krka, në jug të tyre vinin dalmatët, kurse në viset e Bosnjës së brendshme, autariatët.
Përveç këtyre fiseve, në territorin e gjerë të Ilirisë do të shfaqen më vonë, në rrethana krejt të reja historike e politike, edhe një numër i madh bashkësish të tjera ilire, midis të cilave edhe bashkësi të tilla që do të kenë një peshë të madhe në zhvillimin e ngjarjeve politike të shtetit ilir, si enkelejtë, dasaretët etj.
Përhapja e fiseve më të rëndësishme e të hershme ilire dëshmohet në burimet e autorëve antikë, të cilat në mjaft raste janë, megjithatë, të fragmentuara, madje dhe kontradiktore. Rrjedhimisht në përcaktimin e topografisë së fiseve ilire ka edhe raste të diskutueshme.

 Post subject: Re: Archaeogenetics — Towards a ‘New Synthesis’?
Post Number:#14  PostPosted: Sat Feb 27, 2010 7:46 pm 
Sun Member
Sun Member
User avatar

Joined: Tue Jun 02, 2009 2:44 pm
Posts: 1515
Location: USA
Gender: Female
Phoenix, meqe ti studjon per gjenetiken, mund te na besh nje permbledhje se ku ne kete grup bejme pjese ne?

"I never gave anybody hell! I just told the truth and they thought it was hell."~Harry S. Truman

 Post subject: Re: Archaeogenetics — Towards a ‘New Synthesis’?
Post Number:#15  PostPosted: Sun Feb 28, 2010 11:32 pm 
Supreme Member
Supreme Member

Joined: Thu Sep 24, 2009 3:12 am
Posts: 451
Gender: Male
Arta wrote:
Phoenix, meqe ti studjon per gjenetiken, mund te na besh nje permbledhje se ku ne kete grup bejme pjese ne?

Patjetër Arta!
Jam duke u përgatitur për këtë dhe dua të bëj një punim shumë shkencor, ku të ndërthuret edhe historia.
Këto ditë jam duke mbledhur të dhënat dhe po përpiqem të krijoj një rrjet bashkëpunimi. Duhet pak durim, sepse puna është voluminoze.
Kini parasysh se do të më duhet edhe ndihma e historianë të forumit.
Me pak fjalë ato teori që thuhen këtu për lashtësinë
dhe gjuhën tonë, atë "thotë" dhe gjenetika. Shtyllat që përbëjnë forumin janë në rrugën e duhur,
të tjerët mund të kenë si pasojë anësore edhe ndonjë krizë identiteti. :

-Sipas studimeve, gjenetistët kanë arritur në përfundimin se Shqiptarët kanë një identitet gjenetik. Janë të ardhur në ato troje që prej 10 000 vjetësh e kusur.
- Në hapësirat ku shtrihen sllavët e jugut, popullsia e këtyre shteteve
ka një largësi nga ajo e sllavëve të lindjet dhe të qendrës. Ky përfundim tregon se në përbërje të popullsisë, ka etni që banonin aty para mbërritjes së tyre. Dmth janë të sllavizuar. E ke vetë parasysh se cilët banonin aty.
-Nga ana tjetër, kemi Greqinë e Re, që na dal se përbëhet nga ata gjene që përbëhen dhe shqiptarët. Ata mundohen të shpjegojnë se duke pasë një ndryshueshmëri pak më të lartë , sidomos hapsira e Peloponezit, thonë se ne jemi grekët e lashtë. NUK BINDIN, SEPSE DIHET SE CILËT I KANË BANUAR ATO HAPSIRA. Ai fakt që ata mundohen të mbrohen hidhet poshtë vetëm me faktin se aty ka pasë ardhje popullsie disa herë nga veriu.
Këtu duhet të hyjë historia në ndihmë, me burimet e saja, për me treguar hartat dhe popullsinë që banonte këto hapësira.
Nga ana tjetër studimet gjenetike tregojnë gjenocidin e bërë ndaj shqiptarëve, tregojnë se si janë zhvendosur me dhunë dhe janë dërguar në Turqi!!!
Sigurisht ata do të mbrohen duke thënë thënë se ishim të pushtuar dhe një pjesë e atyre që ishin myslimanë ishin grek që kishin ndërruar fënë. Dmth ishin asimiluar!
Këtu hyn prapë historia në lojë. Shkresa e Portës së lartë ku tregohet vetëm gjuha shqipe nuk mund të mësohej dhe vetëm shkolla shqip nuk kishte në vendet ku banoni shqiptarët.
-Përsa i përket gjuhës duhet lexuar mirë Katapano dhe krahasuar më teoritë me faktet dhe teoritë e sotme!

Ka për sot! :)

Display posts from previous:  Sort by  
Post new topic Reply to topic  [ 18 posts ]  Go to page 1, 2  Next

All times are UTC

Who is online

Users browsing this forum: No registered users and 1 guest

You cannot post new topics in this forum
You cannot reply to topics in this forum
You cannot edit your posts in this forum
You cannot delete your posts in this forum
You cannot post attachments in this forum

Search for:
Jump to:  
Powered by phpBB © 2000, 2002, 2005, 2007 phpBB Group
History Forum
Template made by DEVPPL